U evropskoj politici postoji malo tema koje su istovremeno toliko lične i toliko makroekonomske kao što su penzije. Svaki pokušaj reforme pogađa u živac jer govori o tome hoće li decenije rada završiti sigurnošću ili strepnjom. A kako sada stvari stoje, završiće strepnjom. Iako bi starosna penzija trebalo da bude vrijeme zasluženog odmora, ipak je izglednije da će mnogi radnici starost, pa i kraj života, dočekati u siromaštvu.
Matematika je neumoljiva, a politika i političari uglavnom samo kupuju vrijeme.
U januaru 2026. godine, YouGov-ovo istraživanje za Euronews pokazalo je da je pesimizam postao mejnstrim. U velikim zemljama poput Francuske, Njemačke i Španije, oko dvije trećine ispitanika smatra da će do trenutka kada odu u penziju sistem postati „nepriuštiv“. U Italiji i Poljskoj više od 70 odsto anketiranih kaže da nijesu sigurni da će im državna penzija uopšte biti dovoljna za pristojan život.
Ključna promjena tona
Penzija se decenijama predstavljala kao automatizam: radiš, uplaćuješ, a država garantuje. Danas je sve više ljudi doživljava kao politički uslovljen proizvod sa promjenjivim pravilima. Razlog nije ideološki, već statistički. „Pay-as-you-go“ sistemi (međugeneracijska solidarnost) zavise od odnosa broja radnika i penzionera, a taj odnos gotovo svuda opada.
OECD je u izvještaju Pensions at a Glance 2025 problem sažeo prilično jasno. Do 2050. godine, na nivou OECD-a biće 52 osobe starije od 65 godina na svakih 100 ljudi u dobi od 20 do 64 godine, u odnosu na 33 u 2025. Drugim riječima, baza koja puni sistem sporije raste ili se smanjuje, dok broj korisnika i trajanje korišćenja rastu. To se već pretvara u fiskalni pritisak, pa Eurostat bilježi da je EU 2022. godine na penzije potrošila 1,9 biliona eura, odnosno 12,2 odsto BDP-a EU.
Raditi do 74 godine
Političari često govore o „nužnim reformama“, ali OECD već govori o zakonom uklesanom trendu prema kojem prosječna starosna granica za punu penziju u OECD-u raste, a u nizu država ulazi u zonu 70 plus. Tako je Danska već odlučila da podigne starosnu granicu na 70 godina do 2040, a prema projekcijama OECD-a, normalna starosna granica za penziju mogla bi dostići i 74 godine do 2060. Slične projekcije (oko 70 ili više) pojavljuju se i za Estoniju, Italiju, Holandiju i Švedsku. No, ono što je ekonomski logično, politički je klizav teren, jer se svaka izjava političara da „morate raditi duže“ doživljava kao udar na prava radnika, posebno u „fizičkim“ zanimanjima.
Niko ne želi da plati račun
Istraživanje Euronewsa pokazuje zanimljiv, ali i razumljiv paradoks: ispitanici istovremeno smatraju da su državne penzije preniske, ali se ne mogu usaglasiti oko rješenja. Povećanje doprinosa i poreza ne prolazi, rezanje penzija je političko samoubistvo, a podizanje starosne granice za odlazak u penziju izaziva proteste. Zato se reforme često svode na „mikro-pomake“ — indeksacije, kozmetičke korekcije bodova i penalizacija, posebne kategorije i prelazne periode. Time se kupuje socijalni mir, ali se temeljni trend ne mijenja.
Vrijednost penzije
Kada se udaljimo od emocija, postaje važna „stopa zamjene“, odnosno koliki dio plate penzija realno nadomješta. OECD navodi da će prosječan radnik sa punim stažom i prosječnom platom, koji danas ulazi na tržište rada, u prosjeku dobijati neto penziju oko 63 odsto neto plate. Međutim, u Estoniji i Irskoj (kao i u Koreji i Litvaniji) taj odnos pada ispod 40 odsto. A to postaje veliki problem, jer ako taj odnos padne ispod 40 odsto, priča o „dostojanstvenoj starosti“ pada u vodu, kao i životni standard tih građana.
Kako se država povlači iz uloge jedinog garanta, raste pritisak na razvoj dodatne štednje. Evropska komisija otvoreno gura strategiju „Savings and Investments Union“ i pritom barata ogromnom cifrom: oko 70 odsto štednje domaćinstava u EU (oko 10 biliona eura) nalazi se u bankarskim depozitima. Cilj je da se dio tog novca preusmjeri na tržišta kapitala, uz argument da će građani dugoročno imati bolje prinose, a Evropa više investicionog „goriva“.
Ipak, građani u ovu priču ulaze oprezno — i to racionalno. Reklo bi se da je „ne puše“. Insurance Europe navodi da 81 odsto štediša preferira penzione proizvode koji garantuju makar povrat glavnice, dok je samo 19 odsto spremno na veći rizik zarad većeg prinosa. Drugim riječima, ljudi ne traže „finansijsku inovaciju“, već sigurnost.
Od luksuza do preživljavanja
Kada govorimo o „evropskom standardu“ u starosti, brojke otkrivaju duboke podjele unutar kontinenta. Prema procjenama za 2025. godinu, prosječna mjesečna starosna penzija u Evropskoj uniji iznosi oko 1.440 eura bruto. Dok se „velika četvorka“ — Njemačka, Francuska, Italija i Španija — drži tog prosjeka ili ga blago premašuje (s Italijom na čelu, sa oko 1.550 eura), bogati sjever Evrope igra u sasvim drugoj ligi. Zemlje poput Islanda, Luksemburga, Norveške i Švajcarske bilježe prosječne iznose iznad 2.500 eura mjesečno, obezbjeđujući svojim građanima starost bez finansijskih potresa.
Nažalost, Hrvatska se u toj statistici nalazi na suprotnom polu, pri samom dnu EU ljestvice. HZMO je za novembar 2025. godine (isplata u decembru) objavio da ima 1.741.486 osiguranika i 1.229.281 korisnika penzija, uz odnos 1 : 1,42. To je odnos koji sistem čini trajno zavisnim od budžeta i političkih odluka, a manje od „čiste“ logike doprinosa. Isti izvor pokazuje i realnost iznosa: prosječna ukupna starosna penzija (ZOMO, bez međunarodnih ugovora) iznosila je 696,21 euro, dok je prosječna neto penzija za sve korisnike bila 689,66 eura.
Čak i oni sa punim radnim stažom od preko 40 godina, čiji prosjek dostiže oko 800 eura (starosna za 40+ godina staža po ZOMO: 856,62 €, a neto starosna za 40+ je 1.005,22 €), ostaju svjetlosnim godinama daleko od standarda koji uživaju njihovi vršnjaci u zapadnim članicama. Taj jaz nije samo statistički — on je direktan pokazatelj zašto je povjerenje u sistem u Hrvatskoj znatno krhkije nego u ostatku Evrope, jer penzija ovdje više nije nagrada za minuli rad, već svakodnevna borba sa troškovima života, prenosi Lidermedia.hr.
