Poreski dug državnih preduzeća porastao je sa 26,5 miliona eura na kraju 2023. na gotovo 42 miliona početkom 2025. godine, dok je 17 kompanija svrstano u kategorije visokog i veoma visokog rizika. Iako je većina državnih firmi poslovala pozitivno, pad operativne dobiti, rast obaveza i problemi sa likvidnošću mogli bi se u pojedinim slučajevima preliti i na državni budžet.
Prema podacima iz Smjernica makroekonomske i fiskalne politike za period od 2026. do 2029. godine, državna preduzeća su na kraju 2023. po osnovu poreza dugovala 26,5 miliona eura.
Njihov poreski dug je do kraja 2024. porastao na oko 36,2 miliona, a početkom 2025. dostigao je blizu 42 miliona eura, usljed raskida tri ugovora o reprogramu poreskih obaveza.
To znači da je za nešto više od godinu dug uvećan za oko 15,5 miliona eura, odnosno gotovo 60 odsto.
U dokumentu se, bez navođenja naziva, posebno izdvaja kompanija koja ne obavlja privrednu djelatnost, ali posjeduje imovinu značajne vrijednosti na području južnih opština i po tom osnovu je nagomilala ozbiljan poreski dug.
Smjernice ne sadrže podatak o ukupnom poreskom dugu na kraju 2025. ili tokom 2026. godine. Ministarstvo finansija i samo navodi da pravovremena dostupnost informacija o poslovanju državnih preduzeća tokom godine predstavlja jedan od glavnih izazova u praćenju fiskalnih rizika.
Obaveze porasle za 85 miliona
Posljednji kompletan zbirni presjek poslovanja državnih preduzeća odnosi se na 2024. godinu. Njihove ukupne obaveze tada su dostigle 1,165 milijardi eura, što je oko 85 miliona više nego godinu ranije.
Istovremeno je EBITDA, odnosno operativna dobit prije kamata, poreza i amortizacije, smanjena sa 265,7 miliona eura u 2023. na 191,1 milion u 2024. godini.
Odnos obaveza i EBITDA ponovo je premašio 6,1, čime je ovaj pokazatelj svrstan u najrizičniju kategoriju. Ministarstvo finansija ocjenjuje da takvo kretanje ukazuje na povećan rizik prilikom servisiranja obaveza.
Državna preduzeća su na kraju 2024. raspolagala aktivom vrijednom oko 4,8 milijardi eura i kapitalom od 3,6 milijardi. Međutim, tekuća imovina, koja se lakše može koristiti za izmirivanje kratkoročnih obaveza, činila je svega 15 odsto njihove ukupne aktive.
Svaka treća kompanija u zoni visokog rizika
Od 49 državnih preduzeća obuhvaćenih analizom, nijedno nije svrstano u najbolju, prvu kategoriju rizika.
U drugoj kategoriji bilo je 17 kompanija, u trećoj 15, dok je 11 preduzeća dobilo ocjenu četiri, a šest najlošiju ocjenu pet.
Ukupno 17 preduzeća, odnosno 35 odsto analiziranog portfolija, bilo je u kategorijama visokog i veoma visokog rizika. U odnosu na 2023, osam kompanija popravilo je ocjenu, kod 11 je stanje pogoršano, dok je 30 zadržalo istu ocjenu.
Ministarstvo upozorava da pojedina preduzeća ostvaruju značajne gubitke ili nemaju dovoljno dobiti da servisiraju dugove, dok se dio njih suočava sa problemima u održavanju likvidnosti.
Ipak, zbirni pokazatelji nijesu u potpunosti negativni. Tokom 2024. godine 72 odsto državnih preduzeća poslovalo je pozitivno, dok su njihovi ukupni poslovni prihodi premašili milijardu eura, što je odgovaralo iznosu od oko 14,8 odsto BDP-a.
Rizik da pomoć ponovo stigne iz budžeta
Ministarstvo finansija državni korporativni portfolio opisuje kao stabilan, ali ranjiv, uz ocjenu da negativna kretanja zaduženosti i likvidnosti zahtijevaju pojačan nadzor.
Zbog problema sa likvidnošću, neka državna preduzeća u prethodnim godinama nijesu mogla da iz sopstvenih prihoda otplaćuju rate kredita, pa su od Vlade tražila da ih izmiri. Kao primjer se u dokumentu navodi Barska plovidba.
Nekoliko kompanija obraćalo se Vladi i za pomoć male vrijednosti, odnosno „de minimis“ podršku, kako bi prevazišlo probleme izazvane nedostatkom novca za redovno poslovanje.
Mogući budući troškovi za državu uključuju subvencionisanje gubitaša, aktiviranje garancija, pokrivanje obaveza pružanja usluga od javnog interesa i eventualne dokapitalizacije.
Pojedine kompanije učestvuju i u postupcima pred domaćim i međunarodnim sudovima. Ministarstvo upozorava da neka preduzeća zbog slabih poslovnih rezultata nijesu u mogućnosti da rezervišu novac za eventualne nepovoljne presude, čime se povećava moguća izloženost državnog budžeta.
Budžetski efekat ipak pozitivan
Uprkos problemima pojedinih kompanija, ukupan finansijski odnos državnih preduzeća sa budžetom tokom 2024. godine bio je pozitivan.
Razlika između novca koji je država prihodovala od svojih kompanija i svih izdvajanja iz budžeta prema njima iznosila je 64,3 miliona eura, odnosno 0,8 odsto BDP-a.
Pozitivan zbirni rezultat, međutim, ne uklanja rizike koje nose kompanije sa višegodišnjim gubicima, poreskim dugovima i slabom likvidnošću.
Vlada zato planira novi zakon o upravljanju privrednim društvima u državnoj svojini, usvajanje politike državnog vlasništva, formiranje posebne jedinice za koordinaciju vlasničke funkcije, kao i uvođenje mjerljivih pokazatelja učinka.
Za preduzeća sa višegodišnjim gubicima predviđena je obaveza izrade strategija oporavka, dok bi registar državnih kompanija trebalo redovno ažurirati i digitalizovati.
(Bankar)
