Mnoge kompanije, konsultantske kuće i istraživači oslanjaju se na vještačku inteligenciju kako bi efikasnije kreirali tekstove. Međutim, to nosi i određene rizike: takozvane halucinacije uzrokuju greške, što potvrđuju brojni nedavni slučajevi. Vještačka inteligencija može biti korisna za generisanje ideja, istraživanje, sažimanje, formulaciju tekstova ili programiranje. Ipak, AI modeli nose i rizike i mogu praviti greške.
Primjera radi, nedavni izvještaj konsultantske kuće KPMG, koji se bavio globalnom primjenom vještačke inteligencije u kompanijama, sadržao je studije slučaja zasnovane na takozvanim halucinacijama, objavio je Financial Times, pozivajući se na Tagesschau.
Prema istraživanju Evropske radiodifuzne unije (EBU), čak 45 odsto odgovora chatbotova u oktobru 2025. sadržalo je značajne nedostatke – bilo u tačnosti, navođenju izvora, kontekstu ili razlikovanju činjenica od mišljenja.
Od tada su se mnogi jezički modeli značajno unaprijedili, ali greške su i dalje moguće. Osim halucinacija, odgovori umjetne inteligencije o aktuelnim temama mogu biti zastarjeli jer se chatbotovi, u zavisnosti od postavki, treniraju i na starijim podacima.
Takođe, ponekad nekritički preuzimaju dezinformacije sa interneta ili pogrešno pripisuju procjene izvorima. Dodatni problem je što su i sami izvori koje koriste sve češće generisani uz pomoć umjetne inteligencije.
Istraživači sa Imperial Collegea u Londonu, Univerziteta Stanford i organizacije Internet Archive nedavno su analizirali internet iz tog ugla. Zaključili su da je do sredine 2025. godine oko 35 odsto novopublikovanih web stranica klasifikovano kao sadržaj generisan ili djelimično potpomognut umjetnom inteligencijom.
Zbog toga KPMG-ov izvještaj nije izolovan slučaj. Prema medijskim navodima, slična situacija nedavno se dogodila i u EY Kanada, gdje je konsultantski tim izradio studiju čiji su izvori, identifikovani uz pomoć AI-ja, bili manjkavi ili netačni.
Nepostojeći izvori i citati
I Deloitte u Australiji prošle godine morao je ispraviti analizu programa socijalne zaštite jer je sadržala nepostojeće izvore i citate. Posebno problematično bilo je to što je analiza rađena za Ministarstvo rada i zapošljavanja.
Činjenica da se takve situacije javljaju upravo u poslovnom i političkom savjetovanju nije slučajna. Uz IT sektor, konsultantska industrija se smatra jednom od oblasti koju vještačka inteligencija trenutno najviše mijenja.
„Vidimo da ovaj sektor koristi umjetnu inteligenciju iznad prosjeka, i formalno kada je uvode poslodavci, i neformalno kada je koriste sami zaposleni“, objašnjava Oliver Šlenker, zamjenik rukovodioca odjeljenja u ifo Centru za socijalnu tržišnu ekonomiju i institucionalnu ekonomiju. Riječ je o sektoru u kojem besplatno dostupni AI modeli mogu vrlo efikasno obavljati rutinske zadatke, poput prikupljanja informacija i izrade dokumenata.
Nužna kritička provjera
„Na prvi pogled čini se da postoje ogromni dobici u produktivnosti jer se izvještaj za koji su ranije bila potrebna dva tjedna sada može napisati veoma brzo. Međutim, to ne znači automatski da je posao kvalitetno urađen“, kaže Šlenker, koji je ujedno i viši istraživač Instituta za istraživanje tržišta rada (IAB).
Ključni problem je kritička provjera, jer vještačka inteligencija može halucinirati.
„Shodno tome, već postoje istraživanja koja pokazuju pomak u radnim zadacima – od izvršavanja ka nadzoru rada umjetne inteligencije“, naglašava stručnjak. Međutim, upravo taj posljednji korak često izostaje.
Uticaj AI-ja raste i u drugim sektorima ekonomije
Prema nedavnom istraživanju instituta ifo, više od 54 odsto kompanija u Njemačkoj već koristi vještačku inteligenciju u svojim procesima.
Podaci IAB-a pokazuju da dvije trećine zaposlenih u Njemačkoj u određenoj mjeri koristi AI na radnom mjestu. Međutim, samo trećini korisnika vještačka inteligencija je formalno uvedena od strane poslodavca, ističe Šlenker.
„Imamo veoma visok nivo takozvanog shadow AI-ja, gdje kompanije možda nijesu adekvatno edukovale zaposlene kako da se nose sa greškama povezanima sa umjetnom inteligencijom.“ To može dovesti do ozbiljnih problema.
U istraživanju AI kompanije Dataiku, čak 76 odsto njemačkih menadžera za upravljanje podacima izjavilo je da su se tokom protekle godine suočili sa poslovnim problemima ili krizama uzrokovanim halucinacijama umjetne inteligencije.
Problem raste i u nauci
Ovo postaje sve veći problem ne samo u ekonomiji, već i u akademskoj zajednici.
Frankfurter Allgemeine Zeitung, na primjer, izvještava da tržište preplavljuju publicističke knjige koje su djelimično generisane uz pomoć umjetne inteligencije. Takođe raste broj lažnih referenci u naučnim radovima. Istraživači sa Univerziteta Cornell i Univerziteta Kalifornija analizirali su 2,5 miliona naučnih radova i pronašli gotovo 150.000 citata koje su izmislili jezički modeli.
Björn Omer, profesor umjetne inteligencije na Univerzitetu Ludwig Maximilian u Minhenu, smatra da odgovornost leži na autorima.
„Bez obzira na to da li koristim umjetnu inteligenciju ili računar za obradu podataka, ja kao autor snosim odgovornost za konačni rezultat.“
Ne može se tvrditi da je za određene tvrdnje odgovorna vještačka inteligencija, jer ona nije navedena kao autor.
„Nauka može funkcionisati samo ako postoji povjerenje da je druga strana pouzdana“, kaže Omer.
Studenti su svjesni rizika
Centar za akademsko pisanje Univerziteta Goethe u Frankfurtu anketirao je više od 4.000 studenata širom Njemačke o njihovom korišćenju umjetne inteligencije.
Prema rezultatima, studenti AI najčešće koriste za pronalaženje informacija, pretraživanje literature i sadržaja iz određenih oblasti. Veoma su svjesni rizika, navodi Nora Hofman, rukovoditeljka centra.
„Studenti jasno pokazuju da znaju da vještačka inteligencija griješi, da može halucinirati i da joj se ne može u potpunosti vjerovati.“
To ih ne odvraća od korišćenja AI-ja, ali ga koriste uz oprez i provjeravaju izvore. Ipak, načini na koje osiguravaju odgovornost značajno variraju. Neki koriste AI samo za određene zadatke, dok drugi detaljno dokumentuju njegovu upotrebu. Jedinstvena pravila na univerzitetima i visokim školama su rijetka.
Pad kvaliteta i krađa ideja
Nina Kolek, profesorica teorije obrazovanja i socijalizacije na Univerzitetu u Potsdamu, upozorava na pad kvaliteta naučnog rada.
„Definitivno postoji trend koji ide ka društvenim mrežama i umjetnoj inteligenciji: sve brže, sve površnije i sve pliće.“
Takođe ističe da mnogi ljudi pogrešno doživljavaju ChatGPT i slične tehnologije kao objektivne i pouzdane.
„Jezički modeli rade samo ono što im se zada“, naglašava ona.
Sve zavisi od podataka na kojima su trenirani i algoritama koje koriste. Ipak, najveću opasnost vidi u sve češćoj krađi ideja.
„Dok jedni detaljno istražuju i analiziraju, drugi samo sastavljaju materijal preuzet od drugih i ubacuju ga u vještačku inteligenciju.“ Time postaje gotovo nemoguće prepoznati plagijat. Zbog toga poziva na uspostavljanje etičkih i kvalitativnih standarda za korišćenje umjetne inteligencije.
„Trebalo bi da koristimo umjetnu inteligenciju kako bismo postali bolji – na primjer, za razvoj alata koji omogućavaju analizu znatno većih skupova podataka, preciznije analize i otkrivanje grešaka.“
Izvor: Tportal
