Sjedinjene Američke Države nemaju cara poput rimskog Nerona, ali njihova politika sve više liči na upravljanje jednog čovjeka koji ugrožava demokratske tradicije. I kao što je Neron potkopao rimski denar – vjerovatno prvu međunarodnu valutu na svijetu – današnje američko rukovodstvo predstavlja sve veću prijetnju sopstvenoj valuti.
U vazduhu se osjeća nelagoda zbog sadašnje i buduće globalne uloge američkog dolara. U pokušaju da sagledaju perspektivu dolara, analitičari se često osvrću na britansku funtu sterlinga, prethodnika dolara kao dominantne svjetske valute, i pitaju se kako su ekonomska stagnacija, visoki dugovi i neuspjeli geopolitički potezi – poput Suecke krize 1956. – doveli do njenog gubitka globalne uloge.
Međutim, upućeniji posmatrači mogu se osloniti na mnogo dužu istoriju međunarodnih valuta – sredstava plaćanja u prekograničnim transakcijama – koja se proteže od nizozemskog guldena iz 17. i 18. vijeka, pa sve do firentinskog florina iz 14. i 15. vijeka i srebrnog denara iz antičkog Rima.
Može se tvrditi da je rimski denar bio prva prava međunarodna valuta. Njegove zalihe pronađene su ne samo širom nekadašnjih teritorija Rimskog carstva, već i duž Puta svile – od Indije i Šri Lanke do Kine.
Datumi tih nalaza poklapaju se sa dolaskom robe iz tih dijelova Azije u Evropu, što potvrđuje značaj trgovinske moći i dometa Rima u podršci sopstvenoj valuti. Rimljani su raspolagali trgovačkim brodovima dotad neviđene veličine, sposobnim za duga putovanja. Nije iznenađenje što su sa sobom nosili i sopstveni novac.
Političko ujedinjenje Mediterana pod rimskom vlašću dodatno je podstaklo trgovinu. Ta aktivnost bila je regulisana od strane rimskih zvaničnika, uz podršku snažne vojske, i olakšana postojanjem stabilnog i jedinstvenog novca. Da bi se obezbijedio kvalitet, samo su rimske vlasti imale pravo kovanja zlatnog i srebrnog novca. Kovanje je bilo pod nadzorom Senata, čiji su članovi redovno dobijali izvještaje od nadležnih magistrata.
Zahvaljujući toj kontroli, sadržaj srebra u denaru ostao je stabilan – po težini i čistoći – punih 300 godina. Jedinstvena valuta omogućavala je trgovcima sigurnost u transakcijama, znajući tačno šta dobijaju. Takođe im je omogućila plaćanja bez fizičkog prenosa teškog i vrijednog novca, a činjenica da se sredstva mogu obezbijediti na jednom mjestu na osnovu transakcija na drugom otvorila je put razvoju kreditnih odnosa i modernih finansijskih tržišta.
U rimskom primjeru vidimo ključne uslove za široko prihvaćenu međunarodnu valutu: pouzdan kvalitet, snažnu trgovinu, razvijen finansijski sistem, političku ravnotežu i geopolitičku sigurnost emitenta.
Međutim, rimski slučaj takođe pokazuje da ti uslovi nijesu trajni. Kako je država starila, postajala je sve birokratizovanija. Demokratske tradicije Republike, koje su omogućavale Senatu da ograniči pretjerano izdavanje novca, zamijenjene su vlašću jednog čovjeka, čije su odluke ostajale bez kontrole.
Vladavina prava je slabila, a korupcija postajala sve prisutnija, dok se imovina koncentrisala u rukama politički povezanih pojedinaca. Finansiranje velike vojske zahtijevalo je visoke poreze, koji su dosezali i trećinu prihoda, potkopavajući trgovinu. Visoki porezi podsticali su izbjegavanje obaveza, često uz saučesništvo onih koji su ih naplaćivali.
Kao posljedica, počelo je obezvređivanje valute – smanjenje udjela srebra u denaru – još za vrijeme cara Nerona, koji je povećavao emisiju novca kako bi finansirao velike projekte, obnovu Rima nakon požara 64. godine, izgradnju raskošne palate i vojne kampanje.
Njegovi nasljednici nastavili su istim putem. Stari novac se povlačio ili topio, dok je tržište preplavljeno novim, gotovo bezvrijednim kovanicama. U roku od nekoliko vjekova, međunarodna uloga denara je nestala.
Paralele sa današnjim dolarom nijesu teško uočljive. Kina je pretekla Sjedinjene Američke Države kao trgovinska sila. Carinske mjere predsjednika Donalda Trumpa guraju druge zemlje ka Kini i podstiču ih na međusobne trgovinske sporazume.
Iako dolar formalno nije obezvrijeđen, sve više se govori o riziku njegovog slabljenja, jer strani investitori smanjuju ulaganja u američke obveznice zbog visokog javnog duga i prijetnji nezavisnosti Federalnih rezervi.
Sjedinjene Američke Države su vojno i dalje snažne, ali troškovi vojnih angažmana, posebno na Bliskom istoku, dodatno povećavaju zabrinutost zbog duga i potencijalnog slabljenja dolara.
Amerika nema cara, ali njena politika sve više liči na sistem u kojem dominira jedan čovjek, uz slabljenje institucija i rast korupcije.
Da li to najavljuje pad američkog carstva, kao što je Neronova vladavina najavila pad Rimskog carstva? Nije potrebno proročanstvo da bi se zaključilo da ovi trendovi ne idu u prilog budućnosti dolara.
Izvor: Project Syndicate
