• Piše: mr Biljana Obradović (Autorka je poreski ekspert sa višegodišnjim iskustvom u domaćoj i međunarodnoj poreskoj politici)

Porezi rijetko zauzimaju udarne termine u sredstvima informisanja, osim kada se najave nove stope ili kada se reforme, gotovo usputno, uvrste u strateške dokumente javne uprave. Ipak, poreski sistem predstavlja mnogo više od tehničkog instrumenta za punjenje budžeta. On je odraz povjerenja između države i građana, mjera institucionalne zrelosti i jedan od ključnih temelja fiskalne stabilnosti, pravne predvidivosti i dugoročnog ekonomskog razvoja.

U tom kontekstu, uloga Poreske uprave prevazilazi operativne okvire. Ona je strateški učesnik, svakodnevni nosilac odnosa između javnog interesa i ekonomskih realnosti. Efikasna poreska politika mora pronaći ravnotežu između obezbjeđivanja javnih prihoda i smanjenja administrativnog i finansijskog tereta za privredu. Transparentnost, dostupnost informacija i digitalizacija procesa direktno utiču na produktivnost firmi, posebno onih iz sektora malih i srednjih preduzeća,  okosnice svake održive ekonomije. Nasuprot tome, složenost propisa i institucionalna neizvjesnost obeshrabruju ulaganja, otežavaju formalizaciju i narušavaju konkurentnost.

Najavljena reforma Poreske uprave, koja bi trebalo da počne od 2026. godine, predstavlja važan korak ka suštinskoj transformaciji sistema. Ne samo u tehnološkom, već i u konceptualnom smislu.

Za mene, ova tema ima i lični značaj. Poreska uprava je bila moje prvo profesionalno iskustvo, mjesto u kojem sam učila, rasla i upoznala posvećene ljude koji, i danas, na svojim leđima drže kompleksan sistem. To iskustvo bilo je temelj koji mi je omogućio da kroz međunarodne projekte, kroz saradnji i radu u  relevantnim svjetskim institucijama, sagledam poresku politiku iz šire, komparativne i sistemske perspektive.

Digitalizacija poreskih procesa, najavljena za narednu godinu, treba da obuhvati sve ključne funkcionalnosti sistema. Nadam se da će biti obuhvaćeni, kao što je najavljano, svi ključni elementi poreskog sistema, grupisani u tri tematske cjeline, tzv. stubove (pillars).

Stub I – Kvalitet poreske regulative fokusira se na jasnoću i predvidivost propisa, jednostavne administrativne procedure i participaciju javnosti u normativnom procesu. Takođe, ovaj stub prepoznaje potrebu da poreski sistem proaktivno doprinosi zaštiti životne sredine kroz fiskalne instrumente.

Stub II – Javne usluge koje pruža Poreska uprava odnosi se na dostupnost digitalnih servisa, efikasno upravljanje registrima, poreskim identifikacionim brojevima i razmjenu podataka među institucijama. Ovo je dio reforme koji direktno osjeća svaki poreski obveznik,  od registracije i podnošenja prijave do dobijanja potvrda i realizacije plaćanja.

Stub III – Operativna efikasnost sistema u praksi mjeri koliko je proces poreskog ispunjenja brz, jednostavan i ekonomski održiv. Posmatra se trajanje kontrole, brzina poreskog spora, efikasnost povraćaja PDV-a i ukupno poresko opterećenje na dobit i rad. Ovaj stub otkriva koliko sistem zaista funkcioniše u realnim uslovima poslovanja.

Reforma koja je pred nama nije samo unapređenje procedura,  ona je pokušaj da se redefiniše odnos između zakona i njegove primjene, između države i poreskog obveznika.

Uporedo s reformom Poreske uprave, u fokusu je i reforma privrednog registra, kao i Uupravo usvojeni novi Zakona o privrednim društvima, Planirani zakon o registraciji privrednih i drugih subjekata trebalo bi da uvede potpunu digitalnu registraciju firmi, uz paralelno brisanje neaktivnih kompanija iz registra. Prema procjenama menadžmenta Poreske uprave, taj proces  ukoliko se sprovodi sada tradicionalnim metodama, mogao bi koštati između 15 i 20 miliona eura. Digitalizacija se zato ne nameće kao izbor, već kao jedini racionalan pravac.

Na kraju, treba jasno reći: poreska reforma nije samo pitanje modernizacije sistema, već redefinisanja odnosa između institucija i građana. Povezana reforma privrednog registra i normativna modernizacija komercijalnog prava jasno pokazuju spremnost da se institucionalna infrastruktura učini funkcionalnijom, pravednijom i efikasnijom.

Brisanje neaktivnih firmi, uvođenje digitalne registracije i unapređenje poreske administracije nijesu samo tehničke mjere, one šalju jasnu poruku da država računa na red, predvidivost i jednak tretman za sve učesnike na tržištu.