Euro je u odnosu na američki dolar na najvišem nivou od 2021. godine. To ima i negativne posljedice po evropske kompanije i potrošače. Da li bi Evropska centralna banka trebalo da interveniše?
Američki dolar nastavlja snažno da gubi vrijednost u odnosu na važne svjetske valute, čime se nastavlja trend iz 2025. godine. Prošle godine američka valuta zabilježila je najveći pad u gotovo cijeloj deceniji.
Pad u odnosu na različite valute tokom 2025. iznosio je gotovo deset odsto. Od početka 2026. godine pao je za dodatnih 2,6 odsto.
Gubitak vrijednosti dolara utiče na euro i druge valute. Evropska jedinstvena valuta sada je prvi put od 2021. dostigla nivo od 1,20 američkih dolara. I britanska funta i japanski jen takođe su dostigli nove najviše nivoe u odnosu na američku valutu.
Više ekonomista i analitičara trajni pad vrijednosti dolara pripisuje nedostatku povjerenja investitora u američku valutu, s obzirom na to da nepredvidivost politike američkog predsjednika Donalda Trampa i dalje izaziva zabrinutost. Postoji i mišljenje da Tramp i mnogi članovi njegovog ekonomskog tima žele slabljenje dolara, u nadi da bi to američki izvoz učinilo jeftinijim i time konkurentnijim.
Tramp ne čini mnogo da otkloni te spekulacije. Kada su ga ove sedmice pitali da li ga brine slab dolar, odgovorio je: „Ne, mislim da je to sjajno.“
Stephen Miran, bivši predsjednik Trampovog Savjeta ekonomskih savjetnika, a sada član Upravnog odbora američke centralne banke (Fed), u novembru 2024. objavio je „Vodič za restrukturiranje globalnog trgovinskog sistema“.
Carine i devalvacija dolara u tom dokumentu navode se kao važni instrumenti za smanjenje trgovinskog deficita SAD-a.
Zašto je pogođena eurozona?
Slabost dolara ne utiče samo na američku ekonomiju, već ima posljedice i po privredu eurozone i euro. Zajednička valuta je 2025. godine u odnosu na dolar dobila 13 odsto na vrijednosti – što je najveći rast od 2017.
Rast eura ima „važnu ulogu za ekonomsku aktivnost, tržište rada i finansijsko stanje domaćinstava“ u EU, kaže Jack Allen-Reynolds, zamjenik glavnog ekonomiste za eurozonu u Capital Economicsu.
„Jači euro čini izvoz manje konkurentnim, što šteti proizvođačima u regionu“, rekao je Allen-Reynolds za DW. „S druge strane, uvoz postaje jeftiniji, što snižava cijene za potrošače.“
Dalje jačanje eura u odnosu na dolar moglo bi, kako kaže Ricardo Amaro, glavni ekonomista za eurozonu u Oxford Economicsu, narušiti konkurentnost evropskih kompanija koje mnogo izvoze u SAD.
„To se donekle kompenzuje činjenicom da su američki proizvodi u Evropi jeftiniji“, kaže Amaro. U cjelini, međutim, sadašnji kurs, ukoliko ostane na ovom nivou, negativno bi uticao na rast u Evropi.
„Prema našim proračunima, bruto domaći proizvod (BDP) eurozone ove godine bio bi oko 0,2 odsto niži kada bi kurs euro–dolar ostao na sadašnjem nivou (1,20 USD), umjesto na nivou od 1,16 dolara, koji je nakon trgovinskog sporazuma EU–SAD krajem jula služio kao referentna tačka“, kaže Amaro za DW.
Mješovita slika za izvoznike
Zsolt Darvas, međutim, ističe da je evropski izvoz i u periodima kada je euro bio znatno jači nego danas nastavljao da bilježi dobre rezultate.
„Trenutna vrijednost od 1,20 dolara i dalje je ispod nivoa iz 2021. i znatno ispod raspona od 1,30 do 1,50 dolara, koji je bio čest u periodu od 2004. do 2014“, kaže ovaj makroekonom iz briselskog think tanka Bruegel za DW.
„Blagi pad dolara u posljednje vrijeme vjerovatno neće izazvati značajne ekonomske probleme u Evropi“, rekao je Darvas. Međutim, pošto su izvoznici snažno pogođeni Trampovom carinskom politikom, postoji bojazan da bi im nepovoljan kurs mogao zadati još jedan udarac.
Kompanije obuhvaćene berzanskim indeksom STOXX Europe 600, koji uključuje najvažnije evropske firme, prema Goldman Sachsu ostvaruju oko 30 odsto prihoda u SAD-u.
Neke grane trpe zbog slabog dolara – farmaceutska i automobilska industrija su među ugroženima, kaže Ricardo Amaro.
„S druge strane, zavisnost SAD-a od evropskih farmaceutskih proizvoda mogla bi ublažiti moguću štetu“, dodaje on.
Jack Allen-Reynolds ukazuje i na generalno slab izvoz eurozone posljednjih godina, posebno zbog jače konkurencije iz Kine u više sektora.
„Sumnjamo da će dosadašnji razvoj događaja imati veoma veliki uticaj na potražnju za evropskim izvozom“, kaže on, „ali sigurno neće pomoći.“
Da li ESB treba da interveniše?
Jačanje eura u odnosu na dolar podstaklo je spekulacije o tome da li bi Evropska centralna banka (ESB) trebalo da interveniše.
Martin Kocher, guverner austrijske centralne banke, smatra da je nedavni rast eura „umjeren“. Ukoliko bi euro nastavio da jača, ESB bi morao da reaguje.
Već sada ESB pokušava da utiče na očekivanja tržišta, na primjer tako što visoki zvaničnici ESB-a poručuju da „prate situaciju i izražavaju zabrinutost zbog nedavnih kretanja“, kaže Ricardo Amaro. „To otvara pitanje smanjenja kamatnih stopa i djeluje protiv jačanja eura.“
Ni Jack Allen-Reynolds zasad ne vidi potrebu za djelovanjem na osnovu dosadašnjih promjena kursa. Ipak, smatra da bi dalja kretanja mogla dovesti do toga da ESB tokom ove godine smanji kamatne stope.
Zsolt Darvas, pak, tvrdi da su trenutni efekti na inflaciju blizu nule i da nijedan sektor nije posebno ranjiv. „Devizni kursevi su u posljednjim decenijama snažno oscilirali. Preduzeća su se prilagodila upravljanju mnogo većim oscilacijama od ovih koje sada vidimo“, kaže Darvas.
(SEEbiz / Deutsche Welle)
