Crna Gora planira da uvede pristupačniji sistem za prijavljivanje sumnji na nepravilnosti i prevare u korišćenju evropskih fondova, koji bi uključivao mogućnost anonimnog prijavljivanja, posebnu internet stranicu AFCOS-a i QR kod za brz pristup informacijama. Prema Predlogu komunikacione strategije za zaštitu finansijskih interesa Evropske unije za period od 2026. do 2029. godine, tokom 2025. evidentirana je samo jedna prijava eksternih zainteresovanih strana, dok je ciljna vrijednost postavljena na pet prijava u 2027. i 15 u 2029. godini.

Dokument je pripremilo Ministarstvo finansija, a jedna od njegovih ključnih poruka je da zaštita finansijskih interesa Evropske unije istovremeno predstavlja zaštitu nacionalnih interesa Crne Gore.

Kako se navodi, sva nepravilno utrošena sredstva moraju se vratiti Evropskoj komisiji iz nacionalnog budžeta. Eventualne nepravilnosti i prevare, zato, osim gubitka povjerenja i mogućnosti finansiranja budućih projekata, mogu predstavljati i direktan trošak za crnogorske poreske obveznike.

Samo jedna eksterna prijava tokom 2025.

U analizi postojećeg stanja ocjenjuje se da uloga Direkcije za zaštitu finansijskih interesa EU – AFCOS još nije dovoljno prepoznata među širom javnošću, ali ni među potencijalnim krajnjim korisnicima evropskih sredstava.

Ograničeno razumijevanje nadležnosti AFCOS-a i dostupnih mehanizama za prijavljivanje nepravilnosti, prema dokumentu, utiče na nizak broj prijava građana i drugih zainteresovanih strana, čime se smanjuje preventivni efekat sistema zaštite finansijskih interesa EU.

Kao početna vrijednost navedena je jedna prijava sumnje na nepravilnost ili prevaru koju su tokom 2025. podnijele eksterne zainteresovane strane, uključujući i anonimne prijave.

Ciljna vrijednost za 2027. postavljena je na pet, a za 2029. godinu na 15 prijava. Te brojke predstavljaju pokazatelje na osnovu kojih će se pratiti da li su planirane kampanje i novi kanali prijavljivanja podstakli veće učešće javnosti.

Planirana je i organizacija najmanje jednog javnog događaja posvećenog prijavljivanju nepravilnosti i zaštiti finansijskih interesa EU. Trošak je procijenjen na 1.000 eura po događaju, a kao izvor finansiranja navedena su donatorska sredstva kroz projekat ME4EU.

Anonimne prijave preko posebne stranice

Jedna od najznačajnijih planiranih novina jeste kreiranje posebne AFCOS podstranice na sajtu Vlade, odnosno Ministarstva finansija.

Na toj stranici trebalo bi jasno objasniti šta je AFCOS, čime se bavi, šta predstavljaju nepravilnosti i kako ih građani, privrednici i korisnici evropskih fondova mogu prepoznati i prijaviti. Predviđeno je da podstranica sadrži i mogućnost anonimnog prijavljivanja.

Za njeno kreiranje nijesu planirani posebni troškovi, jer bi posao trebalo da obave IT služba Ministarstva finansija i AFCOS u okviru redovnih aktivnosti.

U kasnijoj fazi planirano je kreiranje posebnog AFCOS podsajta u okviru budućeg informacionog sistema za IPA III. Preko njega bi takođe bilo omogućeno anonimno prijavljivanje, a pratili bi se broj mjesečnih posjeta i broj primljenih anonimnih prijava.

Trošak izrade tog sistema još nije utvrđen. U dokumentu se navodi da je prethodno potrebno pripremiti tehničku specifikaciju, na osnovu koje će biti određen konačan iznos potreban za njegovu realizaciju. Kao izvor finansiranja predviđen je strateški projekat SA Governance.

QR kod za pristup kanalu za prijave

Predlogom strategije predviđeno je i kreiranje digitalnog QR koda koji bi građanima omogućio brz i jednostavan pristup informacijama o AFCOS-u i kanalu za prijavljivanje nepravilnosti.

QR kod bi najprije vodio do podstranice na sajtu Ministarstva finansija, a nakon razvoja informacionog sistema za IPA III i do posebnog AFCOS podsajta.

Planirano je praćenje broja skeniranja QR koda, posjeta stranici, započetih i kompletiranih anonimnih prijava, kao i procenta službenika koji potvrde da su upoznati sa ulogom AFCOS-a.

Trošak izrade statičkog QR koda procijenjen je na između 50 i 150 eura, a sredstva bi bila obezbijeđena iz budžeta Ministarstva finansija.

Za 15 aktivnosti nije potreban dodatni novac

Komunikacioni akcioni plan obuhvata 31 aktivnost čija je realizacija predviđena u periodu od 2026. do 2029. godine.

Za 15 aktivnosti nijesu potrebna posebna finansijska sredstva, jer se mogu sprovesti u okviru redovnog rada nadležnih institucija. Za osam aktivnosti novac treba obezbijediti iz nacionalnih izvora, dok je za preostalih osam potrebna podrška donatora, odnosno finansiranje iz projekata EU i drugih instrumenata međunarodne podrške.

Najveća pojedinačno navedena stavka iznosi 25.000 eura i odnosi se na pripremu komunikacione strategije i akcionog plana Revizorskog tijela, koji će obuhvatiti i zaštitu finansijskih interesa EU. Novac je predviđen kroz projekat „EU za upravljanje javnim finansijama“.

Za organizovanje najmanje osam obuka o zaštiti finansijskih interesa EU za institucije uključene u upravljanje i kontrolu IPA sredstava planirano je 7.000 eura.

Organizacija konferencije ili panela sa predstavnicima AFCOS sistema, Evropske kancelarije za borbu protiv prevara – OLAF-a, Delegacije EU u Crnoj Gori i nevladinih organizacija procijenjena je na 5.000 eura.

Još 5.000 eura predviđeno je za najmanje dvije lokalne i regionalne radionice na kojima bi se potencijalni korisnici edukovali o prepoznavanju i sprečavanju zloupotreba evropskih sredstava.

Kratak video spot, u trajanju od 30 sekundi do jednog minuta, koji bi objašnjavao značaj IPA projekata, ulogu AFCOS-a i mehanizme za prijavljivanje prevara, procijenjen je na 3.000 eura.

Za izradu sveobuhvatne brošure o ulozi AFCOS-a, strukturi sistema i kanalima za prijavljivanje planirano je 2.000 eura, dok je za informativni flajer predviđeno 500 eura.

Pojedini izdaci određeni su na godišnjem nivou. Tako je za alate za kreiranje sadržaja na internet stranicama i društvenim mrežama predviđeno od 200 do 500 eura godišnje, zavisno od aktivnosti i nadležne institucije.

Za učešće u obilježavanju Dana Evrope planirano je 1.500 eura po događaju.

Najmanje deset objava na internetu i društvenim mrežama

Strategija predviđa intenzivnije korišćenje internet stranica i društvenih mreža radi informisanja javnosti o zaštiti evropskih fondova i mogućnostima prijavljivanja sumnjivih aktivnosti.

Planirano je objavljivanje najmanje deset informativnih sadržaja na relevantnim internet stranicama, kao i najmanje deset sadržaja na društvenim mrežama i platformama Ministarstva evropskih poslova.

Institucije bi trebalo da objavljuju studije slučaja, infografike i video-snimke uspješnih projekata finansiranih sredstvima EU, uz naglašavanje značaja pravilnog upravljanja evropskim novcem.

Od 2028. godine predviđeno je i pokretanje godišnjeg elektronskog biltena sa informacijama o aktivnostima AFCOS-a, projektima finansiranim iz evropskih fondova i savjetima za sprečavanje prevara.

Komunikacione smjernice preporučuju korišćenje LinkedIna za profesionalnu komunikaciju sa institucijama i partnerima, Facebooka i Instagrama za informisanje šire javnosti, platforme X za brza ažuriranja i komunikaciju sa medijima, kao i video-platformi za objašnjavanje procedura i primjera dobre prakse.

Planirano pet saopštenja i jedno medijsko gostovanje

Jedan od operativnih ciljeva strategije jeste jačanje saradnje AFCOS-a sa medijima i unapređenje dostupnosti informacija o zaštiti finansijskih interesa EU.

Do kraja 2029. planirana je priprema i distribucija najmanje pet saopštenja ili drugih sadržaja namijenjenih medijima, kao i najmanje jedno gostovanje ili intervju u elektronskim ili štampanim medijima.

Za 2025. godinu nijesu bili dostupni podaci o broju medijskih objava posvećenih zaštiti finansijskih interesa EU. Ciljna vrijednost postavljena je na tri medijske objave u 2027. i pet u 2029. godini.

U slučaju potencijalne ili stvarne krize, institucije AFCOS sistema trebalo bi bez odlaganja da obavijeste AFCOS i Službu za odnose s javnošću Ministarstva finansija.

Prije obraćanja javnosti trebalo bi prikupiti i provjeriti relevantne činjenice, definisati ključne poruke i obezbijediti odobrenje nadležnih rukovodilaca, kako bi komunikacija bila koordinisana i kako bi se izbjeglo objavljivanje neusklađenih ili netačnih informacija.

Priprema za znatno veće evropske fondove

AFCOS djeluje u okviru Ministarstva finansija i predstavlja glavno koordinaciono tijelo nacionalnog sistema za zaštitu finansijskih interesa EU, kao i kontakt tačku Crne Gore za OLAF.

Strategija se priprema u trenutku kada Crna Gora, kao kandidat za članstvo, treba da izgradi kapacitete za upravljanje i kontrolu znatno većih iznosa evropskog novca koji će joj biti dostupni nakon pristupanja Uniji.

Pored Instrumenta pretpristupne pomoći – IPA III, podrška je dostupna i kroz Instrument za reformu i rast. Za razliku od ranijih IPA perspektiva, za taj instrument nijesu unaprijed utvrđene nacionalne finansijske alokacije, već postoji zajednički budžet za države korisnice, dok se dodatna sredstva mogu obezbijediti na osnovu napretka u sprovođenju reformi i pregovorima sa Evropskom unijom.

Planirane mjere zato nijesu usmjerene samo na promociju evropske pomoći, već i na stvaranje sistema u kojem će građani, korisnici fondova i institucije znati kome i na koji način mogu prijaviti sumnju na nepravilno korišćenje novca.

Realizacija strategije pratiće se godišnje, kroz broj prijava, obuka i javnih događaja, posjeta internet stranici AFCOS-a, anonimnih prijava, skeniranja QR koda i medijskih objava.

(Bankar)