Na nedavno završenoj RE:D konferenciji, koja je 13. i 14. maja okupila vodeće ekonomske stručnjake i investitore u Budvi, redovni profesor Ekonomskog fakulteta u Beogradu dr Nikola Fabris održao je zapaženo predavanje o makroekonomskim izazovima i šansama sa kojima se suočavaju globalna ekonomija, region Zapadnog Balkana, a posebno Crna Gora.
Prema njegovoj ocjeni, ključna riječ koja najbolje opisuje trenutno globalno okruženje jeste neizvjesnost, s obzirom na to da je svjetska ekonomija u manje od jedne decenije pretrpjela čak četiri velika šoka: pandemiju koronavirusa, rat u Ukrajini, carinsku politiku SAD-a i najnoviji konflikt na Bliskom istoku.
Globalna ekonomija u znaku usporavanja, a ne recesije
Profesor Fabris je istakao da, prema najnovijim projekcijama MMF-a, osnovni scenario za svjetsku ekonomiju nije recesija, već primjetno slabiji ekonomski rast. Prije najnovijih geopolitičkih sukoba prognoziran je rast od 3,4%, dok najnovije projekcije za 2026. godinu ukazuju na usporavanje u rasponu od 2,9% do 3,1%.
“Kriza će najteže pogoditi zemlje Bliskog istoka i države poput Egipta, Jordana i Pakistana, ali će se i te kako odraziti na uvoznike energije u Aziji i Evropi kroz visoke cijene nafte, gasa, transporta i hrane”, upozorio je Fabris. On navodi da se projektuje rast globalne inflacije sa 4,1% u 2025. na 4,4% u 2026. godini, ali da ona ipak neće dostići ekstremne nivoe iz 2022. i 2023. godine.
Kada je riječ o reakcijama centralnih banaka, Fabris procjenjuje da će američki FED, zbog rasta cijena nafte i sirovina, vjerovatno odložiti očekivano smanjenje kamatnih stopa. Sa druge strane, Evropska centralna banka (ECB) će zbog sporog rasta i slabosti na tržištu rada u eurozoni najvjerovatnije zadržati trenutne kamatne stope, uprkos ranijim najavama o monetarnom zaoštravanju.
Efekat euroizacije u Crnoj Gori pojačava ekonomske šokove
Poseban osvrt tokom predavanja bio je na Zapadni Balkan i Crnu Goru. Fabris objašnjava da su ekonomije u regionu male i visoko otvorene, te da zbog jake integracije sa Evropskom unijom brzo apsorbuju sve potrese sa tog tržišta.
U slučaju Crne Gore, specifičan režim unilateralne euroizacije djeluje kao dodatni pojačivač (asimetrični amplicifikator) eksternih šokova. “Kada Evropska unija i region bilježe rast, Crna Gora raste još brže. Međutim, kada nastupi recesija u EU, pad crnogorske ekonomije biva znatno dublji”, naglasio je profesor.
Ipak, uprkos globalnoj krizi, ekonomski rast na Zapadnom Balkanu u 2026. godini projektovan je na višem nivou u odnosu na prošlu godinu, iako je i dalje ispod realnog potencijala regiona (bliskoistočna kriza je već “odnijela” oko 0,3 procentna poena procijenjenog BDP-a). Što se tiče inflacije, jedino je Crna Gora na kraju prvog kvartala ove godine zabilježila trend njenog pada. Fabris je poručio da menadžment tražnje ostaje nužnost, te da dalji rast plata u regionu mora strogo pratiti rast produktivnosti.
Da li se crnogorsko tržište nekretnina pregrejava?
Kao jednu od ključnih tema konferencije, profesor Fabris je detaljno analizirao tržište nekretnina u Crnoj Gori, identifikujući pet glavnih faktora koji tjeraju cijene nagore:
-
Snažan priliv stranih direktnih investicija (SDI);
-
Masovni priliv nerezidenata;
-
Kontinuirani rast zarada;
-
Intenzivna kreditna aktivnost banaka;
-
Brzi i stabilan razvoj turizma.
Na pitanje da li se crnogorsko tržište nekretnina pregrejava, Fabris nudi umjerenu prognozu. Iako cijene kvadrata djeluju visoko, statistika pokazuje da je prosječna cijena kvadratnog metra u Podgorici i dalje znatno niža u poređenju sa drugim glavnim gradovima u regionu i Evropi. Prema njegovim riječima, na tržištu će biti prisutna dva divergentna trenda: u kratkom roku nas očekuje blagi rast do stagnacije cijena, dok se dugoročno predviđa takozvani „catch-up“ efekat, odnosno efekat sustizanja evropskih cijena nekretnina.
Kamatne stope na kredite u Crnoj Gori pokazuju blagi trend pada, ali su i dalje na visokom nivou. Fabris je pojasnio da se visoke referentne kamatne stope eura u Crnoj Gori više odražavaju na troškove javnog duga države, nego na same građane i privredu, i to zbog dominantnog udjela fiksnih kamatnih stopa u domaćem bankarskom sistemu.
Crna Gora između investicionog raja i strukturnih slabosti
Završni dio izlaganja profesora Fabrisa bio je posvećen investicionom profilu Crne Gore, pri čemu je napravljen jasan balans između prednosti i izazova sa kojima se država suočava na putu ka EU.
Kao glavne adute koji Crnu Goru čine izuzetno atraktivnom investicionom destinacijom, on je izdvojio:
-
Političku i ekonomsku stabilnost;
-
Mediteranski stil i visok kvalitet života uz relativno pristupačne troškove;
-
Stratešku poziciju (članstvo u NATO-u, očekivano članstvo u EU, slobodnu trgovinu kroz CEFTA sporazum);
-
Institucionalne olakšice: niske poreske stope, odsustvo valutnog rizika zbog korišćenja eura, liberalnu trgovinu, te brz proces registracije preduzeća uz manje administrativnih barijera nego u ostatku regiona.
Ipak, put ka punoj integraciji donosi i ozbiljne izazove. Evropska agenda zahtijeva strogo usklađivanje sa ekološkim standardima, viznim režimom EU (što može uticati na turistička tržišta), a gorući problem ostaje odliv kvalifikovane radne snage.
“Glavne strukturne kočnice crnogorske ekonomije su nizak nivo diversifikacije, velika zavisnost od spoljnih šokova, malo domaće tržište koje ograničava industrijske projekte, visok spoljnotrgovinski deficit, kao i hroničan nedostatak kvalifikovane radne snage u ključnim sektorima”, zaključio je profesor Nikola Fabris na RE:D konferenciji u Budvi.
(Bankar.me)
