Crnogorski turizam suočava se s padom u broju gostiju, naročito iz zapadne Evrope i regiona, što je dodatno otežano visokom inflacijom u sektoru smještaja i ishrane, lošom avio-dostupnošću i infrastrukturnim izazovima poput neadekvatne Jadranske magistrale, kazao je u intervjuu za portal Bankar prof. dr Ivo Županović, redovni profesor ekonomije i turizma. Ističe da Crna Gora ima značajne potencijale kroz razvoj MICE i sportskog turizma, koji mogu produžiti sezonu, ali to, kako kaže, otežava nedovoljna strateška usmjerenost, jer se previše ulaže u stanove i apartmane, a premalo u infrastrukturu i organizaciju turizma, a slabo je regulisano i izdavanje privatnog smještaja. Ključni izazovi, smatra Županović, ostaju manjak radne snage, zanemarivanje lokalnih zajednica pri investicijama i nedostatak koordinacije obrazovanja, tržišta rada i turističke privrede.

Kako biste ocijenili trenutno stanje crnogorskog turizma, posebno u kontekstu priprema za predstojeću ljetnju sezonu? Šta možemo očekivati od ovog ljeta?

Prema dostupnim podacima na nivou Crne Gore imamo pad u kolektivnom smještaju u prvom kvartalu 2025. godine u odnosu na isti period prošle godine od 3,5 %, najviše uzrokovan padom na zapadnoevropskim tržištima, pretežno njemačkom.I u drugim klasterima, baltičkih, skandinavskih i nordijskih zemalja i zemalja Beneluksa, takođe imamo pad u kolektivnom smještaju. Što se tiče privatnog smještaja pad je od 11,7% najviše zahvaljujući padu sa emitivnog tržišta Ruske federacije, ali i sa regionalnih tržišta Albanije, Srbije i Kosova, ali i Njemačke i Poljske. Smatram da će na transfer putnika, ali i na impresiju u smislu ponovnog dolaska, uticati radovi na Jadranskoj magistrali, jer navedenu rutu smatram neuslovnom za transfer turista u jeku sezone.

Koje su, prema Vašem mišljenju, ključne komparativne prednosti crnogorske turističke ponude, a koje su oblasti u kojima zaostajemo u odnosu na zemlje poput Hrvatske, Albanije ili Grčke? Da li vidite jasan pravac razvoja crnogorskog turizma?

Evidentno je da zaostajemo u avio dostupnosti, ali i u razumijevanju kompatibilnosti kada je u pitanju odnos cijena-kvalitet. Kada je u pitanju inflacija u dijelu smještaja i ishrane, treba reći da je ista za period jan-april 2025. godine 7,9%, a kada se uporedi april 2025 .godine sa aprilom 2024. godine čak 9,5%. Dakle, bez obzira na brojna upozorenja, navedeni trend se i dalje nastavlja i ako se posmatra kumulativni period od početka 2022. godine do kraja marta 2025 .godine, inflacija u turizmu iznosi čak 43,1%, gdje navedeno smatram glavnom barijerom u daljem turističkom razvoju.
Potpuno se zanemaruje činjenica da po poslednjem outlook-u MMF-a, za tržište Eurozone je previdjen rast od 0,8%, za neke zemlje unutar navedene zone poput Francuske 0,6%, potom Velike Britanije 1,1%, dok je za Njemačku predvidjena stagnacija. Za neka udaljena, a za Crnu Goru značajna tržišta, koja su bila u ekspanziji takodje je predvidjen skroman rast od 1,8%. Dakle, na navedenim tržištima imamo rast izmedju 1 i 2%, a cijene su već porasle.

Ako iskoristimo benchmark sa EU, vidjećemo da su u period januar-mart 2025. godine  cijene u ugostiteljstvu porasle 4,1%, a u smještajnom dijelu 4,5%,  od čega u hotelima 3,8%. Ako sublimiramo sve navedeno, povećanje PDV-a jeste uticalo na povećanje cijena, ali ni približno koliki je rast cijena bio u kumulativu za period  januar 2022. do aprila  ove godine godine.

Ne vidim jasan pravac razvoja, jer se u praksi ne poštuje aktuelna strategija razvoja turizma do 2025. godine, odnosno njeni organizacioni  i strateški pravci, prevashodno u kontekstu održivog razvoja i sprovođenja adekvatnih mjera po tom pitanju.

U odnosu na Hrvatsku, zaostajemo u domenu kompaktnog destinacijskog menadžmenta, targetirane promocione politike, donošenja legislative koja će obezbijediti jasnu mjerljivost carrying capacity modela (modela maksimalne nosivosti destinacije), a u komparaciji sa Albanijom definitivno, drastično zaostajemo u avio-dostupnosti.

Produženje turističke sezone godinama je strateški cilj. Koje konkretne mjere bi Crna Gora trebalo da preduzme kako bi turizam učinila održivim tokom cijele godine, a ne isključivo sezonskim?

Konkretne mjere su primarno vezane za primjenu postulata održivog razvoja, prevashodno u receptivnom smislu. Dakle, gradnja klasičnih hotela sa kongresnim dvoranama, koji produkuju zaposlenost, ali i cjelogodišnju aktivnost sa specifičnim vidovima turizma (MICE, kongresni, aktivni turizam), restruktuiranje i umrežavanje privatnog smještaja u vidu difuznih i integralnih hotela), i naravno daleko bolji roster letova kada je avio dostupnost u pitanju.

Stalno ističete i potrebu za razvojem MICE (Meetings, Incentives, Conferences, Exhibitions) i sportskog turizma kao načina za produženje turističke sezone. Koliko je važno razvijati ove dvije grane turizma i zbog čega one nisu više zastupljene u Crnoj Gori?

Navedeni vidovi turizma su u konstantnoj ekspanziji. Partikularno, poslovna putovanja, kao najznačajniji dio MICE turizma imala su rast od 19% u 2024. godini u odnosu na 2023. godinu. Takodje, projektuje se prosječni godišnji rast od 10,22% u domenu MICE turizma do 2032.godine na globalnom nivou, što dovoljno govori o potencijalu ovog tržišta. Navešću primjer Opatije koja sa samo 14 hotela ima 50 dvorana i 6.000 sjedišnjih mjesta za konferencije, gdje se godišnje održi preko 50 poslovnih i naučnih skupova i konferencija. Tu se stvara novac a da se ne opterećuje destinacija u saobraćajnom i komunalnom smislu. Slično je i sa sportskim turizmom, gdje se do 2030.godine predviđa rast od 17,5%. U maksimalno korištenje klimatskih preduslova koje pruža Crna Gora za ove vidove turizma, potrebno je drastično poboljšanje sportske infrastrukture i dalji razvoj adekvatnih smještajnih i kongresnih kapaciteta.

Investicije u turizmu su ključne, ali koliko su one strateški usmjerene? Da li postoji opasnost da se previše ulaže u kvantitet (npr. izgradnju apartmana), a premalo u kvalitet, infrastrukturu i diverzifikaciju ponude?

Slažem se sa Vašom konstatacijom, koja prostiče iz samog pitanja. Možda nam u vezi navedenog najbolje govore cifre iz poslednjeg popisa stanovništva, gdje neke opštine poput Kotora, recimo imaju 685 stanovnika manje u odnosu na prethodni popis, a 3.576 stanova više. Nadalje, uzmimo kao reperne i podatke iz posljednjeg presjeka stranih direktnih investicija. Vidjećemo da investicije u real estate biznis značajno više participiraju periodu 2022-2024. godina u odnosu na prethodni period (partikularno od 39% do 54% u navedenom periodu), dok se smanjuje procenat investicionih ulaganja u produktivne djelatnosti.Takodje, treba naglasiti da je u istom periodu iznos ulaganja u nekretnine konstantan i kreće se od 448 miliona € do 464 miliona eura.
Navedeno ne doprinosi turističkom razvoju i u prostornom smislu, jer se time zauzimaju lokacije potencijalno značajne za izgradnju turističke infrastrukture i receptivnih kapaciteta.

Kako ocjenjujete potencijalne ekonomske i društvene efekte najavljenih investicija kompanije Eagle Hills, Muhameda Alabara na lokalnu zajednicu i crnogorski turizam u cjelini?

Mislim da ne treba personalizovati inostrana ulaganja već sagledavati u kotekstu simbioze investitora i onoga što je zapisano u našim strategijama. Konkretno, pošto je u fokusu bio Ulcinj, u Strategiji razvoja turizma Crne Gore do 2025.godine se doslovce navodi: Ulcinj postaje kvalitetna cjelogodišnja destinacija, sa smještajnim kapacitetima visokog nivoa usluge i diverzifikovanom turističkom ponudom orjentisanom na prirodi (plažni turizam, posmatranje ptica – “birdwatching”, pješačenje, pješačke ture unutar Solane uz turističku valorizaciju “soli”, kao i jahanje konja i dr. ), sportsko rekreativnim aktivnostima (kajtsurfing, paraglajding, vindsurfing i dr.), kulturi i turistička valorizacija brojnih legendi, istorijskih događaja.
Dakle, ovdje se vidi da je snažan fokus na održivom razvoju u domenu i receptivnih faktora i samog prirodnog okruženja i aktivnog turizma.Takodje, osnovna definicija održivog razvoja podrazumijeva inkluziju ekonomske, ekološke i sociološke komponente, gdje primarno mislim na lokalnu zajednicu, čiji mišljenje, ne samo u vezi ovog, nego u vezi svih projekata, mora apsolutno da se respektuje.

U više navrata ste isticali problem nelegalnog izdavanja smještaja u zgradama, posebno u primorskim gradovima. Šta je rješenje za suzbijanje ovog problema? 

Imamo ozbiljnu neuredjenost kada je u pitanju izdavanje privatnog smještaja u zgradama, gdje se u odredjenom obimu obavlja neovlašteni turistički promet, sto se može golim okom vidjeti na razlicitim lokacijama (recimo, ja živim u Kotoru, te isto mogu vidjeti u određenim djelovima Škaljara i Dobrote), što bi se intezivnim inspekcijskim nadzorom moglo i konfirmirati. Država i opština gube značajna fiskalna zahvatanja, a ovom problemu se ne pridaje adekvatan značaj u odnosu na reperkusije koje proizvodi za budžete opštine i države.

Mišljenja sam da slično zakonskim rešenjima u Hrvatskoj u potpunosti ukinuti izdavanje privatnog smještaja u zgradama, sem kada su uvezani u sistem integralnih hotela, shodno članu 72 Zakona o turizmu i ugostiteljstvu, jer isto doprinosi transparentnosti, ali i boljoj vizibilnosti navedenog smještaja za sva zainteresovana emitivna tržišta( posebno kada su u pitanju grupe).

U Srbiji, recimo, se u cilju suzbijanja nelegalnog turističkog prometa ovog tipa, planira novom legislativom da se takvi objekti moraju preregistrovati u poslovne prostore. Shodno uporednoj praksi u susjednim zemljama, smatram da treba formirati portal gdje bi građani prijavljivali ovakve anomalije. Nadalje, smatram da je i u kontekstu upravljanja i odrzavanja stambenih zgrada prilagoditi legislativu kada su u pitanju ingerencije agencije koje se bave odrzavanjem ( a nekad uporedo )i upravljanjem stambenih zgrada( kada neko od upravnika nije etazni vlasnik), jer se nerijetko, po mojim sazbanjima, koristi nedovoljna informisanost i zainteresovanost etaznih vlasnika kada su u pitanju obaveze navedenih agencija, ali i u određenim slucajevima nepotrebnih izdataka etaznih vlasnika.

Prvenstveno smatram da se zakonski trebaju razdvojiti privredni subjekti koji održavaju stambene zgrade i upravljaju istim. Navedeno je izuzetno bitno i u kontekstu turističkog prometa, jer se odražava i na čistoću i urednost stambenih zgrada, ali i utvrđivanje stvarnih etaznih vlasnika i stvarnih stanara, i njihovih obaveza po pitanju evidentiranja privatnog smjestaja. Čak i na osnovu postojece legislative, ova oblast se može drastičnoo unaprijediti, opet, intezivnim inspekcijskim nadzorom.

Nedostatak radne snage, posebno domaće, jedan je od gorućih problema. Kako pronaći balans između angažovanja stranih radnika i stvaranja boljih uslova za zapošljavanje i zadržavanje domaće radne snage u turizmu?

Mislim da u ovom smislu ne postoji redosled prioriteta, moguće i zbog činjenice što od 2016 . godine nemamo Strategiju razvoja ljudskih resursa u turizmu, tako da je potrenbn0 nekoliko segmenata unaprijediti. Prilično sam uvjeren da će, ukoliko se implementira na pravi način, institut stalnog sezonskog radnika dosta toga riješiti. Naime, time će se omogućiti stabilnost u smsilu kontinuirane saradnje zaposlenih i poslodavaca, kao i lakša prijava elektronskim putem, gdje će morati navesti mnogi detalji u vezi zaposlenog. Mislim da je navedeni zakon morao biti na snazi već od početka godine, kako bi se na vrijeme implementirali svi detalji, uključujući donošenje podzakonskih akata, kojima bi se definisali određeni detalji, poput na primjer, eventualne refundacije poreskih zahvatanja na zarade. Dakle, efekte istog možemo očekivati tek od naredne godine.

Takođe, neophodan je veći fokus na domaću radnu snagu, jer ukoliko animiramo samo trećinu nezaposlenih sa nivoom od prvog do četvrtog nivoa kvalifikacija za rad u turizmu, gotovo smo u potpunosti riješili problem nezaposlenosti u ovom sektoru.
Nadalje, ne postoji simbioza akademskog sektora, tržišta rada i turističke privrede, u smislu neophodne saradnje u smislu strateškog pristupa i operativne razmjene informacija i znanja. Smatram da je potrebno sprovoditi mjesečne, odnosno kontinuirane ad hoc sajmove zapošljavanja po principu Carrier Days ili Carrier Week modela na fakultetima i u srednjim školama, gdje podrazumijevam mnogo aktivniju rolu kako poslodavaca, tako i akademske zajednice, koje bi, vremenom djelovale u simbiozi.

Potrebno je formiranje i restruktuiranje odredjenih obrazovnih programa- na primjer, u pojedinim opštinama, koje plediraju da budu dominantno turističke destinacije, uopšte ne postoji profilacija na nivou turističkog tehničara, poput Kotora (smatram da je u smislu ukupnog ekonomskog razvoja Kotora neophodno uvodjenje i profilacije IT tehničara za razvoj web i mobilnih aplikacija), a pride, ne vidim zainteresovanost ključnih stejkholdera poput lokalne uprave i biznis zajednice u smislu zvaničnog apela resornom ministarstvu po ovom pitanju.

S obzirom na to da je Crna Gora dominantno avio-destinacija, kako ocjenjujete trenutnu avio dostupnost i na koji način naša zemlja može privući visoko-platežne turiste?

Na ovo pitanje ću se referisati sa aspekta konkurencije. Albanija je napravila značajan iskorak kada je saobraćajna pristupačnost u pitanju i ostvarila preko 10,7 miliona putnika u 2024. godini i gdje low costeri imaju dominantno učešće (po posljednjim podacima Wizz Air 54,84%, a Ryanair 22,23%).
To je neminovno dovelo turističke ekspanzije, a kada je u pitanju benchmark sa našom zemljom, posebno zabrinjava rast posjetioca od 9% iz klastera koji se u zvaničnoj statistici naziva Južna Evropa (podaci za 2024. godinu),jer se u istom nalazi gro emitivnih tržišta sa prostora ex-yu.
Što se tiče Hrvatske, a u vezi emitivnih tržišta značajnih za našu zemlju potcrtat ću koliko je značajan odnos cjenovne elastičnosti i cestovne dostupnosti. Uvažavajući navedeno, treba reći da su turisti sa emitivnog tržišta Bosne i Hercegovine ostvarili 73.473 dolazaka i 253.276 noćenja u 2024.godini više u odnosu na 2023.godinu, turisti sa tržišta Srbije 44.555 dolazaka i 237.007 noćenja više u odnosu na pomenutu godinu. Ovo navodim zbog činjenice da smo se cjenovno približili Hrvatskoj, ali i zbog fakticiteta da je cestovna pristupačnost takodje uticala kada su turisti iz Srbije i BIH u pitanju.

 (Izvor: Bankar)