Troškovi za privrednike na Zapadnom Balkanu ponovo sve više rastu, ali ne samo zbog posljedica krize na Bliskom istoku. Gomilanje necarinskih barijera i nova trgovinska pravila EU uveliko povećavaju izdatke firmama uprkos nultim carinama. Pored lokalnih privrednika, na ovakve namete sve više se žale i kompanije iz EU koje posluju u regionu, posebno njemačke firme koje su i najzastupljenije.

Privreda na Zapadnom Balkanu jedva da je prodisala od vrtoglavog rasta troškova nakon pandemije i rata u Ukrajini i taman kad se činilo da će se konačno uspostaviti kontrola nad visokom inflacijom, buknuo je rat u Iranu a sa njim i svjetske cijene koje su ponovo uzdrmale cio region.

Energetska i prehrambena kriza koja je uslijedila nakon napada Rusije na Ukrajinu, najviše je pogodila građane i firme u Sjevernoj Makedoniji i Bosni i Hercegovini, gdje su cijene energenata i hrane toliko naglo skočile da su podigle inflaciju iznad 14% u 2022. godini.

Albanija se pokazala najotpornijom, zahvaljujući efikasnom korišćenju sopstvenih hidroenergetskih resursa, značajnom jačanju domaće valute i većem prilivu deviza usljed rasta turizma, održavši inflaciju na 6,7%, što je bilo skoro dvostruko niže u poređenju sa ostalim zemljama regiona. Primjera radi, u Srbiji je inflacija dostigla 12,1% u 2023. godini.

Situacija je konačno počela da se stabilizuje prošle godine. Na to je uticala stroža monetarna politika centralnih banaka, koja je izvršila pritisak na potrošnju kroz više kamatne stope, što je pratio pad cijena robe na međunarodnim tržištima. Najvišu stupu inflacije u 2025. godini zabilježila je Sjeverna Makedonija (4,1%), zatim Bosna i Hercegovina (4%) i Crna Gora (3,9%), dok je inflacija u Srbiji iznosila 3,8%. Albanija je i lane imala najnižu inflaciju među pet država Zapadnog Balkana, od svega 2,2%.

Život ponovo poskupljuje

Međutim, ispostavilo se da je prošlogodišnji pad inflacije predstavljao samo predah za privredu i građane u ovom regionu. Zbog posljedica rata u Iranu, život ponovo postaje sve skuplji, To potvrđuju i podaci Eurostata o inflaciji u aprilu ove godine, prema harmonizovanom indeksu potrošačkih cijena (HICP). Najnižu inflaciju među evropskim zemljama početkom drugog tromjesečja zabilježile su Švajcarska i Švedska, svaka po 0,5%, a potom Danska (1,2%) i Češka (2,1%). Sve ostale evropske države imale su veću stopu inflacije, pri čemu su predvodile Turska sa stopom od čak 32,4%, Rumunija (9,5%) i Bugarska (6%).

Kada je riječ o zemljama Zapadnog Balkana, u aprilu se najgore kotirala Sjeverna Makedonija sa stopom inflacije od 5,7%, Crna Gora i Srbija su zabilježile stope od 3,6%, dok Bosna i Hercegovina i Albanija nisu bile obuhvaćene ovim izvještajem.

Iako se međunarodne i nacionalne prognoze o uticaju bliskoistočne krize na ekonomije u ovom regionu donekle razlikuju u brojkama, sve predviđaju pad privrednog rasta uz ponovni rast inflacije, znatno manji priliv stranih direktnih investicija i domaćih privatnih ulaganja, kao i značajno redukovanje potrošnje.

Loše u EU, još gore u regionu

Privrednike na Zapadnom Balkanu posebno će pogoditi produbljivanje ekonomske krize u Evropskoj uniji, na koju se preduzeća u ovom regionu najviše oslanjaju. Evropska komisija je snizila stopu privrednog rasta na 1,1% u Evropskoj uniji i na svega 0,9% u evrozoni, dok bi inflacija mogla da dostigne 3,1%, najviše zbog problema izazvanih energetskim šokom.

U najnovijem izvještaju se predviđa pad ulaganja i izvoza zbog smanjene tražnje na svjetskom tržištu, ali i značajno osipanje domaće potrošnje unutar EU, dok će se preduzeća istovremeno suočiti sa rastom troškova poslovanja i skupljim finansiranjem.

Ovo će biti novi udarac za firme na Zapadnom Balkanu, koja već imaju teškoća u izvozu na tržište Evropske unije posljednjih godina, zbog slabije tražnje, sve izraženijih ekonomskih problema i primjetnog zaostajanja EU za privredama SAD i Kine.

Međutim, iako će izvoziti manje, troškovi za privrednike u regionu će rasti. I to ne samo zbog krize na Bliskom istoku. Gomilanje necarinskih barijera i novih trgovinskih pravila EU uveliko povećavaju izdatke firmama uprkos nultim carinama, izvještava institut Brigel (Briselska evropska i globalna ekonomska laboratorija).

Preusmjeravanje ulaganja u proizvodnju

Analitičari Brigela podsjećaju da se privredno povezivanje Zapadnog Balkana i EU intenziviralo u posljednje dvije decenije. Na takva kretanja najviše su uticali liberalizacija trgovine i pojačano interesovanje kompanija iz EU da ulažu u ovaj region, kao i da posluju sa lokalnim preduzećima.

Evropska unija je dominantan investitor u regionu, pri čemu se obrazac ulaganja bitno promijenio tokom posljednjih desetak godina. Ranije su investicije bile koncentrisane u bankarstvu, telekomunikacijama i nekretninama, da bi se kasnije okrenule proizvodnji, posebno kada je riječ o ulaganjima njemačkih firmi.

Evropska unija je i najveći trgovinski partner Zapadnog Balkana. Više od 60% ukupnog izvoza iz regiona odlazi na tržište EU, a Njemačka je najveće pojedinačno izvozno tržište, na koje se plasira skoro petina regionalnog izvoza.

Proizvodi čine 69% izvoza Zapadnog Balkana na tržište EU, a od toga skoro jedna trećina otpada na mašine i transportnu opremu. Taj trend je posebno vidljiv u Srbiji i Sjevernoj Makedoniji, ističe se u izvještaju Brigela.

Gomilanje barijera

Iako troškovi radne snage rastu i u državama Zapadnog Balkana, oni su i dalje niži u poređenju sa istočnim članicama EU, kao što su Bugarska, Rumunija i Hrvatska. Pa ipak, preduzeća u ovom regionu sve više se žale da troškovi poslovanja sa EU postaju previsoki, uprkos formalnoj liberalizaciji trgovine.

„Ovi troškovi proizilaze iz niza necarinskih barijera, regulatornih zahtjeva i graničnih problema, koji vremenom postaju sve izraženiji. Sanitarne i fitosanitarne kontrole, tehnički propisi, carinske procedure i uska grla u transportu predstavljaju neke od najvećih prepreka dubljoj ekonomskoj integraciji“, ocjenjuje Brigel u svojoj analizi.

Autori napominju da nova pravila EU, prije svega Mehanizam za prilagođavanje emisije ugljenika na granicama (CBAM), Direktiva o izvještavanju o korporativnoj održivosti (CSRD) i Direktiva o dužnoj pažnji u vezi sa korporativnom održivošću (CSDDD), nameću dodatna opterećenja izvoznicima iz regiona.

Rast troškova ne pogađa samo lokalna preduzeća, već i kompanije iz EU koje posluju u regionu. Predstavnici njemačkih firmi, koje su najzastupljenije na Zapadnom Balkanu, izražavaju sve veće nezadovoljstvo zbog troškova koje im nemeću trgovinske barijere. Primjera radi, skoro jedna trećina njemačkih preduzeća anketiranih u Sjevernoj Makedoniji ocijenila je da trgovinske barijere predstavljaju sve veći poslovni rizik.

Balkanska raskrsnica

Jedan od gorućih problema je zagušenje transporta na granicama, koji je dodatno eskalirao nakon odluke Evropske unije da uvede EES sistem za ulazak i boravak u šengen zoni. Gužve su najveće duž transportnih ruta koje prolaze kroz Srbiju i Sjevernu Makedoniju, posebno na graničnim prelazima Srbije sa Mađarskom i Hrvatskom, koje predstavljaju glavna uska grla za teretna vozila koja ulaze u EU, navodi se u izvještaju.

Autori ocjenjuju da Evropska unija ne preduzima odgovarajuće mjere za ublažavanje necarinskih barijera. Iako Evropska komisija u Planu rasta za Zapadni Balkan ističe koliko je važno da se firme iz ovog regiona više uključe u lance vrijednosti EU, taj plan ne nudi jasne mehanizme za sistematsko smanjenje necarinskih barijera prije potpunog pristupanja EU, ocjenjuje Brigel.

U studiji se ističe da je Srbija ekonomski najznačajnija za region, ali i politički najproblematičnija za Brisel. Autori navode da je Srbija najveća ekonomija na Zapadnom Balkanu i centralno regionalno čvorište za protok robe koja stiže iz Evropske unije i drugih država, ali da je demokratski toliko nazadovala da je u tom pogledu na repu regiona.

Maja Đurić

Finansije Top 2025/26 u izdanju časopisa Biznis & finansije