Projekti rudarenja na Zapadnom Balkanu prerasli su u ozbiljan test za vladavinu prava i stanje demokratije, pa se naš region suočava sa modernim oblikom kolonijalizma, upozorili su autori studije „Rudarenje na Zapadnom Balkanu: evropske vrijednosti ili evropski interesi“.
Istraživanje koje je analiziralo situaciju u Srbiji, Bosni i Hercegovini, Sjevernoj Makedoniji i Crnoj Gori pokazalo je da se profit mahom preliva stranim kompanijama, dok državi i građanima preko poreza i rente ostaje tek dio dobiti od rudarstva.
Kolonijalna ekonomija
Branimir Jovanović sa Bečkog instituta za međunarodne ekonomske studije iznio je računicu da je uloga rudarstva u privredama Zapadnog Balkana prilično mala, odnosno oko 1% BDP-a.
Najveći problem je, međutim, nepravedna raspodjela profita.
„Oko dvije trećine dodate vrijednosti tog dohotka završava u rukama vlasnika, mahom stranih firmi, uglavnom stranih vlasnika rudnika, a samo trećina završava kod radnika i kod države kroz poreze“.
O tome govore i podaci za Srbiju i još tri balkanske zemlje obuhvaćene studijom.
„Ako je u 2022. godini ukupno rudarstvo u regionu generisalo oko 1,6 milijardi eura dodate vrijednosti, milijardu je završilo kao profit stranih firmi. Čak i studija izvodljivosti kompanije Rio Tinto, koju su sami naručili, pokazuje da bi oni ostvarivali čistih 550 miliona eura profita godišnje za projekat Jadar, dok bi država i radnici dobili, po njihovim optimističnim proračunima, oko 200 miliona eura“, navodi Jovanović.
On je ocijenio da je rudarstvo na Balkanu „tipična kolonijalna priča“.
„Sa tom razlikom da, za razliku od kolonijalizma XIX vijeka, mi sami sebe stavljamo u tu poziciju jer smo zvali strane investitore da ulažu kod nas umjesto da sami razvijamo rudarstvo“.
Narativi o zlatnom dobu
Sličnosti između država u regionu, posebno Srbije i Bosne i Hercegovine, najočiglednije su u načinu na koji se projekti komuniciraju javnosti i kako se sprovode procedure, kažu autori istraživanja.
Vedran Džihić, viši naučni istraživač na Austrijskom institutu za internacionalnu politiku, primijetio je da se u obje države formira specifična retorika.
„Imamo narativ privatnih kompanija i institucija koje rudarstvo predstavljaju kao šansu za takozvano novo nacionalno zlatno doba tih zemalja, dok stručna javnost, a prije svega građani i aktivisti, ukazuju na velike probleme“.
Dodao je da vladajuće strukture zajedno, u sprezi sa privatnim kompanijama, donose strateške odluke bez uzimanja u obzir stavova lokalnih zajednica i građana.
Kada se te odluke donose iza zatvorenih vrata, odgovor građana je neminovan, pa slijede protesti i zahtjevi da se rudarski projekti obustave.
Viša naučna saradnica Instituta za filozofiju i društvenu teoriju Jelena Vasiljević istakla je da građani ne protestuju samo iz straha za životnu sredinu, već reaguju na hronični manjak demokratije.
„Ključni problem je nepovjerenje, netransparentnost i neuključivanje građana u proces odlučivanja“, podsjećajući da smo do sada imali „potpunu simulaciju dijaloga i građanskih konsultacija kada su veliki projekti u pitanju“.
Aktivizam koji briše granice
Ipak, uprkos netransparentnosti i nepovoljnim ugovorima, istraživači primjećuju i jedan pozitivan društveni fenomen – da odgovor lokalnih zajednica prevazilazi etničke podjele i državne granice.
Vedran Džihić je ovaj fenomen nazvao „tračkom nade“, napominjući da postoji izražena mobilizacija lokalnih aktivističkih grupa, građana i građanki u Srbiji i Bosni i Hercegovini, koji stvaraju novu vrstu solidarnosti, što se vidi i u zajedničkim protestima protiv istraživanja na planini Rogozna.
Za Jelenu Vasiljević, šansa da se povrati izgubljeno povjerenje leži u tome da se rudarstvo reguliše tako da građani na lokalnom nivou ne doživljavaju državu samo kao partnera stranih investitora, već i kao partnera sopstvenih građana.
Istraživanje je predstavljeno na stručnom skupu u Beogradu, čiji su organizatori bili Evropski fond za Balkan (EFB), Savjetodavna grupa za javnu politiku Balkan u Evropi (BiEPAG) i Institut za filozofiju i društvenu teoriju (IFDT), prenosi bif.rs.
