Ovih dana snimljena fotografija na desetine kamiona-cisterni, koji prevoze iračku naftu kroz još razorenu Siriju na putu ka luci Banijas na Sredozemnom moru kako bi potom tankerima stigla do evropskih kupaca uprkos blokadi Ormuskog moreuza, bez sumnje, mogla bi da završi u udžbenicima ekonomske i političke istorije.
Četrnaestogodišnjim građanskim ratom uništena zemlja, čija je infrastruktura u raspadu, a većinu stanovništva muči nestašica struje i vode, naprasno je postala svojevrsna slamka spasa dominantno za Evropu, kojoj se kao i ostatku planete bliži energetska kriza koja prijeti da izazove potres globalnog ekonomskog sistema i krizu veću od svjetske ekonomske krize ili one izazvane pandemijom virusa korona i početkom ruske invazije na Ukrajinu.
Sa više mediteranskih luka i granicama sa Turskom, Irakom, Jordanom i Libanom, Sirija je postala alternativa blokiranom Ormuskom moreuzu kao strateškom plovnom putu za transport ne samo nafte, već i tečnog prirodnog gasa, komponenti za proizvodnju vještačkih đubriva i ostale robe iz zemalja Zaliva.
I dok to da su Irak i zemlje Zaliva već počele da transportuju naftu i drugu robu kopnom preko Sirije možda najbolje oslikava koliko je blokada jedne od deset ključnih svjetskih tjesnaca i kanala za trgovačke pomorske rute natjerala zemlje na prilagođavanja, to je samo jedan segment u aktuelnoj višestrukoj transformaciji svjetske ekonomije i trgovine.
Geopolitički šokovi, trgovinsko-strateško nadmetanje SAD i Kine, carine kojima je Donald Trump udario na bezmalo cijeli svijet, ograničavanje investicija i učešća u lancima snabdijevanja samo na prijateljske zemlje, kao i tendencija dvije supersile da podijele svijet na dva odvojena i suprotstavljena trgovinsko-ekonomska sistema zasad nije urušila globalni ekonomski poredak, ali ga tera na brzu reorganizaciju ekonomskih i trgovinskih odnosa.
Reforma STO i koalicije voljnih
Geopolitičke tenzije i novi trgovinski instrumenti doveli su u pitanje pravila Svjetske trgovinske organizacije (STO), dovodeći je pred izbor – reforma ili gubitak relevantnosti. Zapravo se mjesecima raspravlja o tome kakva je budućnost multilateralnog trgovinskog sistema, ali svaki pokušaj reforme STO-a, pa i onaj martovski na ministarskoj konferenciji u Kamerunu, propao je dok su zemlje krenule da okupljaju u koalicije onih koji su spremni da samostalno djeluju kako bi spasili trgovinu zasnovanu na pravilima.
Na Generalnom savjetu STO, koji je ovog mjeseca započeo u Ženevi, mogla bi i da se ozvaniči reforma ove organizacije tako što će dio te reforme zapravo biti odobravanje stvaranja takozvanih plurilateralnih trgovinskih sporazuma u STO, to jest da ako se svih 166 članica ne može saglasiti oko budućnosti svjetske trgovine, manje grupe bi sklapale sopstvene “plurilateralne” sporazume van okvira STO, efikasno zaobilazeći njen pravilnik zasnovan na konsenzusu.
Takve koalicije voljnih se već stvaraju, pa tako dva najveća svjetska trgovinska bloka – Evropska unija i Indo-pacifička alijansa CPTPP u kojoj su, između ostalih, Kanada, Australija, Japan, Vijetnam, Meksiko i Velika Britanija – uveliko rade na tome da naprave digitalni trgovinski savez potpuno van STO.
Naprosto, američko-kinesko nadmetanje tera mnoge zemlje da pokušaju da zaobiđu ćorsokak, dok pravila STO, koja je nastala prije skoro 80 godina, nemaju brzinu i fleksibilnost da bi reagovala na pandemije, geopolitičke krize i korišćenje ekonomske međuzavisnosti kao oružja. Sistemski šokovi više nisu izuzetak, već su postali svakodnevica.
“Plurilateralizam je način da se ponovo oživi STO”, rekao je potpredsjednik Evropske komisije i komesar EU za trgovinu Maroš Šefčovič kada zvaničnici 166 zemalja nisu mogli da se usaglase oko sporazuma koji se tiče trajnog ukidanja carina na digitalne usluge i ekonomiju, poput softvera i striming usluga.
S obzirom na to da članice EU i CPTPP čine oko 37 odsto globalne trgovine, saradnja ova dva bloka može pomoći u podsticanju donošenja pravila unutar i van STO, naročito u oblastima kao što su digitalna trgovina i postulati razvoja i upravljanja vještačkom inteligencijom. U CPTPP-u su trenutno Australija, Brunej, Kanada, Čile, Japan, Malezija, Meksiko, Novi Zeland, Peru, Singapur, Velika Britanija i Vijetnam.
Kako ocenjuje profesor međunarodne ekonomije na Azijskom univerzitetu u Tokiju Arata Kuno, srednje sile ne bi trebalo samo da apsorbuju posljedice prisile velikih sila, već moraju da se angažuju u proaktivnoj ekonomskoj diplomatiji kako bi smanjile troškove koje ponašanje velikih sila nameće trgovinskom poretku i kako bi promovisale reformu STO.
“Japan i Australija su ilustrativni primjeri ove uloge srednjih sila, sa iskustvom u kreiranju pravila izvan STO – od doprinosa formiranju APEK-a 1989. godine do očuvanja Sporazuma o lancu snabdijevanja Indo-pacifičkog ekonomskog okvira 2017. godine i angažovanja u Sporazumu o lancu snabdijevanja Indo-pacifičkog ekonomskog okvira 2024. godine, nakon što je pandemija otkrila ranjivosti lanca snabdijevanja”, istakao je profesor Arata u autorskom tekstu za portal East Asia Forum, dodajući da saradnja EU i CPTPP ipak ne može spasiti trgovinski poredak. “Ali zemlje koje cijene otvorenost i multilateralizam i dalje mogu da predvode formiranje trgovinskih pravila sljedeće generacije. Da bi odbranile STO, njeni pristalice više ne mogu da se oslanjaju samo na STO.”
Vašingtonu sada smeta globalizacija
Iako je nesaglasje članica STO-a dovelo do toga da je istakao 28-godišnji moratorijum na pravo država da uvode carine na digitalnu ekonomiju posljedica prevashodno akcija Indije i Brazila, najveće nezadovoljstvo principima STO-a je u Vašingtonu. Trumpova administracija smatra da joj globalizacija i slobodna trgovina više ne ide u korist te američka privreda samo gubi. Američki trgovinski predstavnik Jamieson Greer je zato u pregovorima u Kamerunu isticao Trumpove carine kao neophodnu korekciju pokvarenog sistema.
“Globalni trgovinski poredak koji oličava STO… nadgledao je i doprinio ozbiljnim i trajnim neravnotežama… koje dovode do deindustrijalizacije, zavisnosti i očaja”, rekao je Greer, koji je pod pritiskom Silicijumske doline i Wallstreeta bio fokusiran samo na jedan neposredni prioritet – da se uspostave trajne zabrane carina na digitalnu ekonomiju.
Prema ocjeni Greera, neuspeh da dođe do ovog dogovora razotkriva nesposobnost organizacije da ispuni očekivanja te da će budućnost trgovinskih pregovora vjerovatno biti plurilateralna.
“Ako je put ka saglasju blokiran, zemlje će i dalje pregovarati sa svojim trgovinskim partnerima, ali to neće biti u STO”, rekao je predstavnik SAD, koja je proteklih godina, uz Indiju i Brazil, najčešće blokirala postizane konsenzuse.
Kada je 1944. godine osmišljen trenutni multilateralni sistem svjetske trgovine, SAD su bile dominantna zemlja, kojoj su principi slobodne trgovine i globalizacije i te kako odgovarali. Međutim, osamdeset godina kasnije, ekonomije u razvoju čine 60 odsto svjetskog bruto domaćeg proizvoda (BDP), dok drže samo 40 odsto u svjetskim finansijskim institucijama kao što je Međunarodni monetarni fond.
Ali dosadašnji ekonomski poredak se ljulja ne zbog nezadovoljstva zemalja u razvoju, već američkog besa jer shvataju da im je neophodan novi operativni sistem kako bi zadržali ekonomske uspjehe i dominaciju, a samim tim i uticaj na cijeli svijet. Trumpova strategija za izmjenu američke trgovinske i ekonomske politike zapravo je objavljena još u novembru 2024. godine, i to u dokumentu “Vodič za restrukturiranje globalnog trgovinskog sistema”, koji je sastavio Stephen Miran.
Ovaj doktor ekonomskih nauka sa Harvarda, koji je najprije Trumpu predsjedavao Savjetu ekonomskih savetnika, da bi potom bio imenovan u Bord guvernera Federalnih rezervi, u tom dokumentu se jasno zalaže za devalvaciju dolara kao primarnog sredstva za ispravljanje trgovinskih neravnoteža, to jest smanjenje američkog trgovinskog deficita u odnosu sa ostatkom svijeta, dok carine vidi u osnovi kao porez na domaću potrošnju sa sličnim ciljem ispravljanja trgovinskog disbalansa.
U ovom dokumentu, Miran objašnjava da to što se gotovo sva trgovina direktno ili indirektno vodi u dolarima zapravo dovodi do toga da većina zemalja, kako njihove ekonomije rastu, postaju neto uvoznici dolara, što pak dovodi do američkih trgovinskih deficita ili rasta vrijednosti dolara u odnosu na njihove lokalne valute, čineći američki izvoz manje konkurentnim.
Za Mirana, ovo predstavlja egzistencijalnu prijetnju Americi, jer aprecijacija dolara može dovesti do ubrzane “finansijalizacije američke ekonomije”, to jest da se profit ostvaruje kroz finansijska tržišta i kanale, a ne kroz proizvodnju. Zbog tog slabljenja američke proizvodne privrede ekonomija zapravo se potkopava i status dolara kao svjetske rezervne valute, što bi moglo da dovede do kolapsa dolarskog sistema, ali i svjetske dominacije SAD.
Prema ocjeni Mirana, SAD zapravo subvencionišu globalni rast na račun sopstvene industrijske baze, pri čemu se suočavaju sa kineskom merkantilističkom trgovinskom politikom za koju kaže da je egzistencijalna prijetnja Americi.
“Kina je odlučila da udvostruči svoj merkantilistički, izvozno orijentisan model kako bi obezbijedila marginalni prihod, na veliko zaprepašćenje ostatka svijeta”, ističe Miran u čijem se dokumentu skicira ne samo trgovinski rat sa Kinom, već i instrumenti kako da Vašington “preoblikuje globalni trgovački i finansijski sistem na korist SAD”.
Nenad Radičević
Izvor: Bloomberg Adria
