Tokom poslijeratne ere, tradicionalne njemačke partije radile su na uspostavljanju ekonomskog modela koji balansira tržište s potrebom za pravilima koja ograničavaju ekonomsku moć. Ako žele da okončaju ekonomsku stagnaciju svoje zemlje i pomognu Evropi da se pripremi za budućnost, bilo bi mudro da ožive tradiciju socijalnog tržišta.
Nedavni izbori u Njemačkoj moraju se posmatrati u kontekstu šire geopolitičke promjene. Prvi put u poslijeratnoj istoriji Njemačke, ruska i američka vlada otvoreno su podržale istu njemačku opozicionu partiju: krajnje desničarsku Alternativu za Njemačku (AfD), obojenu nacističkim nasljeđem. Stoga bi, na prvi pogled, izborni rezultat trebalo da donese olakšanje. AfD neće biti na vlasti, a dvije velike tradicionalne partije – demokršćanska CDU i socijaldemokratska SPD – vjerovatno će formirati koalicionu vladu.
Ipak, teško da iko može ozbiljno tvrditi da su ove dvije partije “pobijedile”. CDU je ostvarila svoj drugi najlošiji rezultat u poslijeratnoj eri, dok je SPD ostvarila najgori rezultat u istoriji. Svaka vlada koju budu formirali nosiće teret sličnih prethodnih vlada koje nisu uspjele da riješe ekonomsku stagnaciju Njemačke niti da adekvatno odgovore na novu bezbjednosnu situaciju nakon ruskih napada na Ukrajinu 2014. i 2022. godine.
CDU i SPD sada su na posljednjoj stanici prije provalije. Ovo može biti njihova posljednja šansa da promijene pravac i vrate se modelu koji je ranije donio uspjeh njemačkoj ekonomiji. Nacionalna politika mora djelovati i na nižem i na višem nivou od savezne države – niže, na lokalnom nivou, i više, na evropskom nivou.
To znači povratak principu supsidijarnosti – ideji da se moć najbolje sprovodi na najnižem nivou na kojem se mogu donositi efikasne odluke. To je posebno važno u istočnoj Njemačkoj, gdje je AfD osvojio većinu u skoro svim izbornim jedinicama. Paradoksalno, AfD je ostvario uspjeh kampanjom zasnovanom na pitanjima migracija i unutrašnje bezbjednosti, iako je broj migranata na istoku znatno manji nego na zapadu, a mnoge žrtve loše bezbjednosne situacije upravo su migranti napadnuti od strane desničarskih ekstremista.
Da bi se istočni Nijemci osjećali manje otuđeno, partije koje su tamo stekle podršku – kako krajnja ljevica, tako i krajnja desnica – moraju biti uključene u rješavanje lokalnih problema, koji su često uzrokovani pitanjima nevezanim za migracije, poput lošeg obrazovanja i zdravstvene zaštite.
Istovremeno, naredna njemačka vlada moraće da evropeizuje mnoga druga ključna pitanja. Njemačka ne graniči ni s jednom državom koja nije dio EU ili Šengenske zone, pa se migracije moraju rješavati na regionalnom nivou. Ako Nijemci žele da ograniče ilegalne migracije, moraju pomoći u jačanju kontrole granica drugih zemalja, posebno Finske, Poljske, Grčke, Italije i Španije.
Pitanje bezbjednosti – i načini njenog finansiranja – još je hitnije, a rješenje možda neće biti moguće na nivou EU, gdje proruske vlade, poput onih u Mađarskoj i Slovačkoj, imaju pravo veta. Ipak, Njemačka može pristupiti koaliciji voljnih zemalja koje će mobilisati investicije u odbranu. Ili, kako predlaže italijanski pravnik Federiko Fabbrini, mogla bi pomoći u obnovi Evropske odbrambene zajednice iz 1952. godine, sporazuma koji su ratifikovale četiri od šest originalnih članica Evropske ekonomske zajednice (preteče EU).
Ova druga opcija omogućila bi čak i državama koje nisu članice EU da se pridruže – prvobitno je planirano da se u nju uključi i Velika Britanija. Učešće jedine dvije evropske nuklearne sile, Velike Britanije i Francuske, bilo bi ključno kako bi se nadomjestila nekadašnja uloga Sjedinjenih Država.
Pored ovih praktičnih mjera, Njemačkoj je potrebna i intelektualna obnova. Socijaldemokratija i hrišćanska demokratija oduvijek su bile pokreti usmjereni ka Evropi. Tokom poslijeratnog perioda, radile su na uspostavljanju ekonomskog modela koji balansira slobodno tržište s pravilima koja ograničavaju ekonomsku moć.
„Socijalna tržišna ekonomija“, kako je taj model postao poznat, vrijedi ponovo razmotriti, sada kada su i Rusija i SAD prigrlile radikalno drugačiji model. Pod novim ruskim i američkim kapitalizmom, poslovni interesi sve više zavise od podrške države, što ne samo da stvara nestabilnost, već i smanjuje produktivnost i narušava ekonomski sistem.
Novi američki ekonomski pristup nužno proističe iz povratka carinama, valutnim ratovima i drugim instrumentima ekonomskog nacionalizma i autarkije. Budući da domaći proizvođači trpe zbog carina koje im povećavaju troškove sirovina, tražeće izuzetke. Prijatelji vlade će ih dobiti, a neprijatelji neće. Vremenom, takav sistem neizbježno urušava ekonomsku efikasnost i politički legitimitet.
Izazov za Evropljane je da pronađu djelotvoran odgovor na ove promjene. Samo uvođenje industrijske politike koja favorizuje ili subvencioniše određene sektore ne bi bilo politički održivo. Umjesto toga, situacija zahtijeva povratak originalnoj viziji Evropske ekonomske zajednice iz 1950-ih, koja je ukinula carine unutar Evrope uz istovremeno jačanje politike konkurencije i univerzalno primjenjivih pravila.
Intelektualno, nova era moći – u kojoj se biznis tretira kao alat države – zasnovana je na odbacivanju neoliberalizma, što se već dugo pripremalo. Ruski predsjednik Vladimir Putin počeo je sprovoditi industrijsku politiku prije više od 20 godina, kada je napao najveću rusku privatnu naftnu kompaniju, Jukos. Od tada, njegov rat protiv neoliberalizma samo se pojačao – ruske vize sada se nude svima koji se odreknu „destruktivne neoliberalne ideološke agende“. Istovremeno, SAD su ponovo uvele carine, subvencije i industrijske politike još od prve administracije Donalda Trumpa.
Ali umjesto da se klatimo između nekontrolisane deregulacije i agresivne industrijske politike, potrebno nam je uređenje zasnovano na pravilima. Ako je ikada bilo pravo vrijeme da se obnovi socijalna tržišna ekonomija nastala 1950-ih, onda je to sada.
Harold James (profesor istorije i međunarodnih odnosa na Princetonu. Specijalista je za njemačku ekonomsku istoriju i globalizaciju, co-author je knjige The Euro and The Battle of Ideas, a autor knjiga The Creation and Destruction of Value: The Globalization Cycle, Krupp: A History of the Legendary German Firm, Making the European Monetary Union, The War of Words i, najnovije, Seven Crashes: The Economic Crises That Shaped Globalization (Yale University Press, 2023)
Izvor: Project Syndicate
