Krajem 2025. godine u probni rad pušten je kompletan vjetropark Kostolac snage 66 MW, čime je Elektroprivreda Srbije prvi put u svojoj istoriji počela da koristi vjetar kao izvor energije. Nekoliko meseci ranije, u probni rad puštena je i solarna elektrana Petka (10 MW), pa se EPS pridružio sve većem broju elektroprivreda u svetu koje ulaze u razvoj energije vetra i sunca.

Tim povodom, OIE Srbija istražila je koliko su elektroprivrede regiona odmakle u razvoju i izgradnji sopstvenih kapaciteta u solarnoj i vjetroenergiji.

Nakon dugog perioda oslanjanja na ugalj i velike hidroelektrane, elektroprivrede regiona počele su da razvijaju vjetroparkove i solarne elektrane, a mnoge već imaju desetogodišnje iskustvo u razvoju ovih projekata.

Ali, kako pokazuje analiza OIE Srbija, značajno se razlikuju u izboru tehnologija i dinamici razvoja i izgradnje. Zajedničko im je da su prve državne vjetroelektrane snage 50-70 MW, dok su solarne elektrane uglavnom povezane na distributivni sistem električne energije. I finansije uglavnom dolaze iz sličnih izvora – kredita međunarodnih finansijskih institucija, grantova EU i sopstvenih sredstava.

Slovenija nema nijednu vjetroelektranu u državnom vlasništvu, a ni privatni sektor ne bilježi značajniji razvoj projekata vjetroenergije. Istovremeno, Slovenija planira izgradnju najveće plutajuće solarne elektrane u Evropi.

Ni Albanija na zaostaje u inovacijama, postavljanjem solarnih panela na površinu brane hidroelektrane, što takođe radi i Crna Gora.

Sjeverna Makedonija je prva u regionu pustila u rad vjetroelektranu, uz ambiciozne planove na polju solarne energije.

Crna Gora trenutno nema nijedan zeleni megavat u državnom vlasništvu, ali bi već u 2026. godini, kada u probni rad bude puštena VE Gvozd i elektrane iz ambicioznog projekta Solari, mogla da preuzme lidersku poziciju prema kriterijumu procentualnog ućešća OIE projekata.

U nastavku slijedi pregled investicija, kapaciteta, tehnologija i planova elektroprivrednih kompanija iz Srbije, Hrvatske, Slovenije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Sjeverne Makedonije i Albanije. Analiza je napravljena na osnovu zvaničnih podataka sa sajtova regionalnih elektroprivreda i u konsultacijama sa kolegama iz partnerskih udruženja..

CG: VE Gvozd jedan od najznačajnijih vjetroenergetskih projekata u regionu

Vjetroelektrana Gvozd, čije se puštanje u rad očekuje uskoro, jedan je od najznačajnijih vjetroenergetskih projekata u regionu, sa ukupnom instalisanom snagom od 54 MW. Instalisana snaga po turbini je 7 MW, a očekivana godišnja proizvodnja oko 150 GWh električne energije. Vjetroelektrana je poznata po najvišem stubu u Evropi visine 120 metara, uz elise dužine 85 metara. Paralelno se razvija VE Gvozd 2 snage 21 MW.

EPCG paralelno razvija intenzivne solarne programe. EPCG-Solar-Gradnja, koja je dio EPCG Grupe, instalira stotine manjih i većih solarnih elektrana, uključujući i sistemske solarne parkove, prvo kroz projekte Solari 3000+ i 500+, kojim građanima Crne Gore predstavljaju stvarne mogućnosti energetskih i finansijskih ušteda.

Tokom 2026. godine očekuje se puštanje u rad dve EPCG solarne elektrane snage po 4,8 MW. EPCG je postavila solarne panele na branama na jezeru Slano kod Nikšića i na brani Vrtac.

Srbija – Vjetropark Kostolac otvara novo poglavlje energetske tranzicije

Nakon višegodišnjih priprema, Elektroprivreda Srbije je 2025. godine pustila u rad svoje prve OIE kapacitete u Kostolcu.

Vjetropark Kostolac, instalisane snage 66 megavata i solarna elektrana Petka od 10 megavata zajedno su donijeli 76 megavata obnovljive energije u sistem. Nekadašnje odlagalište uglja pretvoreno je u polje vjetroturbina, dok je iscrpljeni kop postao solarni park, pa je prostor koji je decenijama bio simbol rudarske industrije sada postao simbol energetske tranzicije.

VE Kostolac sastoji se od 20 Siemens Gamesa vetrogeneratora. Vrijednost investicije je 144 mil EUR, a finansirana je kreditom Njemačke razvojne banke (KfW), bespovratnom donacijom Evropske unije (30 mil EUR) i sredstvima EPS. Vjetropark Kostolac nalazi se u sistemu podsticaja (feed-in tarifa).

EPS već posjeduje fotonaponsku elektranu Brana Lazići u Zaovinama snage 330 kW koja je operativna od 2017. godine.

U planu EPS-a je izgradnja šest solarnih elektrana snage 1GW uz 200 MW sistema baterijskog skladištenja.

Hrvatska – Vjetroelektrana Korlat van sistema podsticaja

Korlat, kao prva vjetroelektrana u istoriji Hrvatske elektroprivrede (HEP), puštena je u rad 2018. godine i od početka se nalazi van sistema podsticaja. Priključna snaga vjetroelektrane iznosi 58 MW, dok je prosječna ostvarena godišnja proizvodnja 161 GWh. Ukupna vrijednost investicije iznosila je oko 67 miliona EUR.

Vjetroelektrana Korlat sesastoji od 18 Nordex vjetrogeneratora pojedinačne snage 3,6 MW.

Trenutno se na obližnjoj lokaciji gradi i solarna elektrana Korlat, snage 99 MWp i projektovanom godišnjom proizvodnjom od 165 GWh.

Pored toga, HEP ubrzano širi i solarnu proizvodnju kroz dva modela: neintegrisane solarne elektrane koji su potpuno nezavisni proizvodni objekti i integrisane solarne elektrane koji su postavljeni na objekte koji su već dio energetskog sistema, poput hidroelektrana, trafostanica i industrijskih kompleksa.

Slovenija usmjerena na solarne elektrane

Slovenija je specifična po tome što u državnom vlasništvu nema nijednu vjetroelektranu, a ni privatni sektor ne ostvaruje značajniji napredak na ovom polju. Razvoj vjetra ograničen je geografskim i ekološkim faktorima, kao i snažnim otporom lokalnih zajednica. Umjesto toga, zemlja je strateški usmjerena na solarne elektrane. Državni projekti nalaze se u okviru energetskog Holdinga Slovenske elektrane (HSE).

Solarna elektrana Prapretno, puštena u rad 2021. godine, izgrađena je na prostoru nekadašnjeg odlagališta termoelektrane Trbovlje. Sa kapacitetom od 3,036 MW i godišnjom proizvodnjom od 3,362 MWh, ova elektrana snabdijeva oko 800 domaćinstava.

U izgradnji je solarna elektrana Družmirje, koja će biti najveća plutajuća solarna elektrana u Evropi snage oko 140 MW. Postavljena na rudarskim jezerima i jalovištima, ona pokazuje kako se degradirana zemljišta mogu pretvoriti u energetske resurse. Time Slovenija postaje pionir u plutajućoj solar tehnologiji.

Pored velikih projekata, HSE upravlja i nizom manjih solarnih elektrana, koje su često postavljene na krovovima škola, administrativnih zgrada ili u okviru hidroelektrana, čime se maksimalno koristi postojeća infrastruktura.

BiH – Vetroelektrana Hrgud biće prvi veliki vjetropark Republike Srpske

Prva vjetroelektrana na teritoriji Bosne i Hercegovine je VE Mesihovina kod Tomislavgrada, snage 50,6 MW koju je 2018. godine u rad pustila Elektroprivreda HZ BiH. Sastoji se od 22 Siemens vetroturbine, a vrijednost investicije je 81 mil EUR dobijenih iz kredita KfW i javnih izvora finansiranja. Ista kompanija planira izgradnju VE Poklečani, kao i svoje prve velike solarne elektrane snage 150 MW.

EPBiH je izgradila vjetroelektranu Podveležje koja sa svojih 15 vjetrogeneratora ukupne snage 48 MW godišnje proizvodi oko 120 GWh električne energije. Elektroprivreda BiH planira izgradnju novih solarnih elektrana – Gračanica 1 i 2, sa planiranom snagom od 45 MW sa godišnjom proizvodnjom više od 66 GWh, čija je realizacija podržana kreditnim aranžmanima sa Evropskom bankom za obnovu i razvoj. Paralelno se pripremaju projekti poput vjetroelektrane Bitovnja (do 90 MW) i vjetroelektrane Vlašić (do 50 MW).

Vjetroelektrana Hrgud biće prvi veliki vjetropark Elektroprivrede Republike Srpske, projektovan kao ključni dio budućeg energetskog razvoja, instalisane snage 48 MW i prosječne godišnje proizvodnje oko 126 GWh. Planirana je i izgradnja solarne elektrane Trebinje instalisane snage od 100 MW i prosečne godišnje proizvodnje od 147,7 GWh, dok se procijenjena investiciona ulaganja kreću od 134,43 mil KM.

Sjeverna Makedonija – Vjetropark Bogdanci za 60.000 domaćinstava

Vjetropark Bogdanci, jedina vjetroelektrana u vlasništvu Elektrana na Sjeverna Makedonija (ESM), završen je u februaru 2014. godine. Na vjetroparku je postavljeno 16 Siemens vjetroturbina snage po 2,3 MW. Vjetropark Bogdanci godišnje proizvodi oko 100 GWh električne energije, dovoljno za više od 60.000 domaćinstava, uz ukupni kapacitet od 36,8 MW. Naredna faza predviđa izgradnju od 4 do 6 novih turbina ukupne snage 13,8 MW, sa proizvodnjom od 37 GWh godišnje, uz prateće pristupne puteve i kablovsku infrastrukturu.

Kad je riječ o solarnoj energiji, na lokaciji nekadašnjeg površinskog kopa uglja, izgrađena je državna fotonaponska elektrana Oslomej 1 kapaciteta 10 MW, što je dio ambicioznog plana od 120 MW. Godišnja proizvodnja trenutno iznosi 15-17 GWh, što je dovoljno za snabdijevanje približno 2.800 domaćinstava.

Projekat je realizovan uz kombinovano finansiranje: Evropska banka za obnovu i razvoj (EBRD) obezbijedila je kredit u iznosu od oko 5,9 mil EUR, dok je Investicioni okvir za Zapadni Balkan doprinio sa dodatnih 1,6 mil EUR podrške.

Nedavno je potpisan ugovor o finansiranju državne solarne elektrane Bitola 3 snage 134 MW za koju su sredstva u iznosu 87 mil EUR obezbijedili EBRD i KfW.

Albanija – Solarni paneli postavljeni na površinu brane hidroelektrane

Albanija, sa energetskim sistemom koji se gotovo u potpunosti oslanja na hidroelektrane, poslednjih godina ubrzano razvija solarne elektrane kako bi smanjila rizike od hidroloških oscilacija.

Albanska energetska korporacija (KESH) je javni proizvođač i u isto vrijeme najveći proizvođač električne energije u Albaniji. Solarna elektrana Qyrsaq je prva velika solarna elektrana KESH-a snage 5 MWp. Solarni paneli postavljeni su na površinu brane hidroelektrane, pa ovaj inovativan pristup kombinuje dva obnovljiva izvora energije: hidroenergiju i solarnu energiju. Qyrsaq je puštena u rad u februaru 2022. godine. Postrojenje radi na punoj efikasnosti i doprinosi diversifikaciji proizvodnog portfelja KESH-a. Godišnja proizvodnja je 7.019 MWh, što je dovoljno električne energije za 1900 domaćinstava.

U pripremi su i dva veća solarna postrojenja. Projekat Belš, finansiran od strane WBIF, predviđa ugradnju solarne elektrane na zemlji od 50 MW. Očekuje se da će postrojenje proizvoditi oko 79 GWh električne energije godišnje, što je ekvivalentno godišnjoj potrošnji 16.100 prosečnih domaćinstava. Solarna elektrana Zadeja je još jedan projekat koji kombinuje solarnu i hidroenergiju u jednom sistemu. Fotonaponska elektrana biće kapaciteta 8,25 MWp na brani Zadeja hidroelektrane Vau i Dejes.

Investicije u veće projekte prepuštene privatnom sektoru

Analiza OIE Srbija pokazuje da su elektroprivrede regiona napravile značajne prve korake ka obnovljivim izvorima u smislu investiranja. Zajedničko im je da su se opredijelile za evropske proizvođače vjetrogeneratora, kao i da su finansiranja djelimično obezbijeđena sredstvima međunarodnih finansijskih institucija, donacijama i sopstvenim novcem, bez većeg upliva komercijalnih banaka. Zanimljivo je da su sve i države pronašle mjeru u projektima snage do 100 MW, dok investicije u veće projekte prepuštaju privatnom sektoru kupujući od njih jeftinu električnu energiju.

Izvor: oie.rs