Kroz brojne procese jačamo stabilnost i otpornost finansijskog sistema i postavljamo čvrste temelje za članstvo u Evropskom sistemu centralnih banaka i dublju integraciju u evropske finansijske tokove, na korist naše ekonomije i građana
Postoji opšti konsenzus međunarodnih institucija i domaće javnosti da je ulazak Crne Gore u SEPA istorijski iskorak zemlje ka punoj ekonomskoj i finansijskoj integraciji sa Evropskom unijom.
„To je potvrda da naš platni sistem funkcioniše po najvišim evropskim standardima, a Crna Gora je prepoznata kao dio evropske finansijske zajednice“, kaže dr Irena Radović, guvernerka Centralne banke Crne Gore. „U institucionalnom smislu, to znači da smo u potpunosti preuzeli evropska pravila igre, čime dodatno jačamo povjerenje, stabilnost i predvidivost poslovnog ambijenta – što je snažan signal investitorima i međunarodnim partnerima.“
CBCG je, u pripremi za SEPA, sprovela sveobuhvatnu modernizaciju nacionalne platne infrastrukture, uz usklađivanje domaćeg regulatornog okvira sa SEPA pravilima i EU propisima.
„Uspostavili smo novu generaciju platnog sistema – RTS/X (sa online kliringom), koji je potpuno usklađen sa međunarodnim standardom ISO 20022. Produžili smo radno vrijeme sistema do 20 sati, a od 20. oktobra platne transakcije obavljaju se i vikendima i praznicima, čime je osigurana dostupnost platnih usluga na nivou najnaprednijih evropskih tržišta“, navodi Radović.
Sljedeća faza je uvođenje nacionalnog sistema instant plaćanja po TIPS modelu tokom jula 2026, u partnerstvu sa Evropskom centralnom bankom i Bankom Italije. Ovaj sistem, potpuno interoperabilan sa EU standardima, omogućiće izvršavanje transakcija u roku od nekoliko sekundi, u bilo koje doba dana, 365 dana u godini. „Kombinovani efekat SEPA i TIPS-a procjenjujemo na korist od oko 160 miliona eura godišnje, što je oko 2,3% našeg BDP-a“, navodi guvernerka. „Kao što je vizna liberalizacija 2009. otvorila granice slobodnom kretanju ljudi, tako danas SEPA i TIPS otvaraju granice slobodnom kretanju kapitala i poslovanja. Crna Gora dobija moderan, efikasan i potpuno evropski platni sistem – snažan temelj za dinamičniji razvoj privrede, veću konkurentnost i sigurnost investicija.“
Kako će SEPA i nova pravila platnog prometa promijeniti funkcionisanje unutrašnjeg tržišta, troškove transakcija i svakodnevno poslovanje građana i preduzeća?
SEPA vidimo kao stratešku reformu koja doprinosi kvalitetu života građana i jačanju naše ekonomije, približavajući nas evropskom standardu poslovanja.
Za građane – SEPA znači da svakodnevna plaćanja postaju brža, jeftinija i sigurnija. Za preduzeća, posebno ona koja posluju na međunarodnim tržištima, SEPA donosi stabilnije i predvidivije uslove poslovanja, veću konkurentnost i uklanjanje barijera koje su ih do sada činile manje ravnopravnim u odnosu na kompanije iz EU.
Do skoro, prosječna naknada za transfer ka EU iznosila je čak 73,04 eura. Od oktobra, naknade su višestruko niže: besplatne za transfere do 200 eura, 1.99 eura za elektronske uplate do 20.000 eura, do maksimalnih 25 eura za elektronske, što donosi više od 10 miliona eura uštede godišnje za privredu i gotovo 14 miliona za građane i kompanije zajedno. Takođe, produženjem rada platnog sistema, prosječno trajanje transakcija je skraćeno za više od 10 sati.
Koje mjere CBCG preduzima radi jačanja sajber bezbjednosti i zaštite platne infrastrukture u kontekstu digitalizacije i novih rizika?
Jedan od strateških ciljeva CBCG je digitalna transformacija finansijskog sektora, uz usklađivanje regulatornog okvira u ovoj oblasti sa EU. Ovo je najvidljivije kroz modernizaciju domaćeg platnog sistema, pristupanje SEPA zoni, uvođenje TIPS klon instant plaćanja, implementaciju PSD2 direktive i razvoj Open Banking servisa.
CBCG posvećuje posebnu pažnju jačanju sajber bezbjednosti i otpornosti. Kontinuirano pratimo i procjenjujemo rizike, jačamo ljudske resurse i unapređujemo procese i tehnologije, oslanjajući se na međunarodne standarde i najbolju praksu, kao i na podršku kolega iz Svjetske banke i Evropskog sistema centralnih banaka.
CBCG je usvojila niz regulatornih odluka koje su usaglašene sa smjernicama Evropske bankarske agencije (EBA), a njihovu primjenu obezbjeđujemo kroz kontinuirani nadzor.
Međutim, danas više nije dovoljno baviti se samo prevencijom. Incidenti će se dešavati, a ključno pitanje je koliko je sistem sposoban da se održi i brzo oporavi. Zato se fokusiramo na otpornost. Po uzoru na relevantnu evropsku regulativu (DORA), CBCG je pripremila radnu verziju Zakona o digitalnoj i operativnoj otpornosti finansijskog sektora. Nakon njegovog usvajanja, uslijediće priprema podzakonskih akata u skladu sa regulatornim i implementacionim standardima (RTS i ITS), koje su evropske nadzorne agencije (EBA, EIOPA i ESMA) pripremile za DORA.
Kao operater platne infrastrukture i regulator, nastavićemo da budemo ključni stub u zaštiti stabilnosti, sigurnosti i otpornosti našeg finansijskog sistema.
Koje su naredne ključne regulatorne reforme koje CBCG mora da sprovede kako bi se dodatno uskladila sa evropskim okvirom i pripremila za članstvo u ESCB?
U okviru procesa pristupanja EU, Crna Gora je u prethodne dvije godine ostvarila značajan napredak u usklađivanju regulative u oblasti finansijskog sistema. Tokom 2024, CBCG je, u saradnji sa Komisijom za tržište kapitala i Agencijom za nadzor osiguranja, pripremila i uputila na dalju proceduru 16 sistemskih zakona, čime su napravljeni ključni koraci ka ispunjenju završnih mjerila u pregovaračkim poglavljima 4 i 9, a naš regulatorni okvir u oblastima bankarstva, platnog prometa i sprečavanja pranja novca i finansiranja terorizma u potpunosti je usklađen sa EU pravnom tekovinom.
Dodatno, u martu ove godine transponovali smo pravila koja se odnose na zahtjeve za kapital banaka – CRR III, a novi Zakon o kreditnim institucijama kojim smo u CBCG izvršili usklađivanje i sa CRD VI već je upućen Vladi na dalju proceduru. I ovaj posao smo završili značajno prije roka koji važi za države članice EU (10. januar 2026. godine). Ovakvim pristupom potvrđujemo našu ozbiljnost i sposobnost da ispunimo sve obaveze koje članstvo u EU i ESCB donosi.
Kako bismo obezbijedili i operativnu spremnost za članstvo u ESCB inicirali smo projekat analize potreba (Needs Assessment), koji obuhvata detaljnu procjenu usklađenosti CBCG sa standardima ESCB i Eurosistema. Nakon nalaza usklađenosti implementiraćemo sve preporuke kako bi u trenutku ulaska Crne Gore u EU, CBCG bila u potpunosti spremna da preuzme sve obaveze koje članstvo u ESCB podrazumijeva. Kredibilitet ovog procesa potvrđuje činjenica da ga vode dvije renomirane centralne banke Eurosistema – Banka Holandije i Narodna banka Belgije, dok će se u drugoj fazi pridružiti i Bundesbank.
Naša ambicija je jasna: da Crna Gora bude prva naredna članica EU, sa punom spremnošću CBCG za svoju ulogu u Evropskom sistemu centralnih banaka. Stoga, nastavak unapređenja regulatornog okvira, modernizacija i snaženje institucije ostaju prioriteti CBCG. Kroz ove procese jačamo stabilnost i otpornost finansijskog sistema i postavljamo čvrste temelje za članstvo u ESCB-u i dublju integraciju u evropske finansijske tokove, na korist naše ekonomije i građana.
Kako CBCG ocjenjuje trenutne makroekonomske rizike i na koji način centralna banka može doprinijeti očuvanju stabilnosti u narednom periodu?
Glavni eksterni makroekonomski rizik je povezan sa globalnom neizvjesnošću, koju podstiču geopolitički konflikti i moguća eskalacija trgovinskih tenzija na svjetskom nivou.
CBCG prati makroekonomska kretanja i preduzima mjere sa ciljem očuvanja stabilnosti finansijskog sistema, prvenstveno kroz nadzor banaka, osiguranje poštovanja propisa i praćenje ključnih pokazatelja likvidnosti, solventnosti i kvaliteta aktive. Po potrebi, primjenjujemo odgovarajuće mjere kako bismo ublažili ciklične rizike i osigurali stabilnost sektora.
Naš doprinos je i u pomenutom usklađivanju regulatornog okvira sa evropskim standardima, čime jačamo otpornost bankarskog sistema i obezbjeđujemo njegovu pouzdanost.
Koliko su međunarodna partnerstva i saradnja sa evropskim i svjetskim institucijama važni za jačanje kredibiliteta CBCG i cjelokupnog finansijskog sistema Crne Gore?
CBCG njeguje aktivna partnerstva sa Evropskom centralnom bankom, Evropskom komisijom, Evropskom bankarskom Agencijom (EBA), MMF-om, Svjetskom bankom i brojnim drugim međunarodnim institucijama. Kroz zajedničke projekte i razmjenu iskustava jačamo kredibilitet i kapacitet naše institucije.
Ova saradnja nam omogućava pristup najnovijoj ekspertizi, znanju i najboljim praksama, koje potom prenosimo i ugrađujemo u naš sistem.
Na koji način CBCG planira da integriše pitanja održivog razvoja i klimatskih rizika u finansijski sistem i nadzorne politike?
Razvoj finansijskog sistema koji podržava održivi razvoj jedan je od strateških prioriteta CBCG. Imali smo vodeću ulogu u izradi Mape puta za tranziciju finansijskog sektora ka održivim finansijama sa ciljem usklađivanja poslovanja domaćeg finansijskog sistema sa evropskim globalnim standardima održivog razvoja i ESG principima.
Mapa puta, čiju implementaciju prati Savjet za finansijsku stabilnost, stavlja akcenat na jačanje institucionalnih kapaciteta, snaženje međusektorske saradnje i kreiranje podsticajnog okruženja za upravljanje klimatskim i rizicima povezanim sa prirodom i usvajanje ESG praksi.
Paralelno, u saradnji sa Vladom i drugim regulatorima, radimo na uspostavljanju regulatornog okvira koji podstiče održive investicije. Bankarski sektor već uvodi ESG principe u svoje politike, čime se otvara prostor za dalji razvoj zelenih finansijskih instrumenata, konkurentnih u odnosu na tradicionalne.
CBCG je aktivna i na međunarodnom planu, kroz partnerstva u okviru Mreže za ozelenjavanje finansijskog sistema (NGFS) i Mreže za održivo bankarstvo i finansiranje (SFBN).
Istovremeno, transformišemo i našu instituciju – imenovali smo savjetnicu guvernerke za ESG i inovacije, uključili principe održivosti u Strateški plan CBCG 2025-2028, započeli proces sertifikacije „Zero Waste Europe“, a kroz „Zelenu nagradu“ podstičemo istraživanja i inovacije na polju klimatskih promjena i finansija.
(Preuzeto iz Montenegrin Foreign Investors Council Guide)
