Posebni program ulaganja od posebnog značaja za privredni i ekonomski interes Crne Gore, poznatiji kao program ekonomskog državljanstva, formalno je završen krajem 2022. godine, ali se njegove finansijske posljedice i dalje obrađuju kroz sistem institucija.
Prema informaciji o stanju programa na dan 1. jun 2026. godine, tokom trajanja programa predato je ukupno 1.113 zahtjeva za sticanje crnogorskog državljanstva prijemom, dok je Ministarstvo unutrašnjih poslova do tog datuma donijelo rješenja o prijemu u crnogorsko državljanstvo za 868 zahtjeva.
Istovremeno, 239 zahtjeva je odbijeno, i to zbog negativnog mišljenja agenta za ocjenu međunarodne podobnosti ili zbog neispunjenosti kriterijuma propisanih odlukom Vlade. Za šest zahtjeva Agencija za investicije je, u skladu sa procedurom, obavijestila predsjednika Vlade da su ispunjeni propisani kriterijumi, a ti predmeti se trenutno nalaze u proceduri odlučivanja kod Ministarstva unutrašnjih poslova. Dva podnešena zahtjeva nalaze se kod revizora radi davanja mišljenja.
Program ekonomskog državljanstva uveden je odlukom Vlade iz novembra 2018. godine, sa ciljem privlačenja stranih investicija za razvojne projekte u turizmu, poljoprivredi i prerađivačkoj industriji, kao i za intenzivniji razvoj manje razvijenih opština. Javni poziv za kvalifikovanje projekata na Listu razvojnih projekata u oblasti turizma raspisan je u februaru 2019. godine, a program je trajao do 31. decembra 2022. godine.
Odlukom je bilo predviđeno da se tokom trajanja programa može donijeti najviše 2.000 rješenja o prijemu u crnogorsko državljanstvo po ovom osnovu. Do sada je, međutim, odobreno manje od polovine tog limita.
Najveći broj aplikacija podnijet je preko kompanije „Henley & Partners Government Services“ LTD Jersey – ukupno 531. Od tog broja, 431 aplikacija je odobrena, dok je 97 odbijeno.
Preko „Arton Group“ GmbH Austrija predato je 295 aplikacija, od kojih je 221 odobrena, 220 u kategoriji uplaćeno/odobreno, a 72 odbijene. Preko „Apex Capital Partners“ doo Podgorica predato je 287 aplikacija, od kojih je 216 odobreno, 215 u kategoriji uplaćeno/odobreno, a 70 odbijeno.
Najveći finansijski efekat programa vidi se u ulaganjima u razvojne projekte u oblasti turizma. Prema evidenciji Agencije za investicije, a na osnovu izvještaja nezavisnog revizora, od početka realizacije programa do 1. juna 2026. godine investitorima je za projekte sa Liste razvojnih projekata u oblasti turizma uplaćeno ukupno 250.522.956 eura.
Na escrow računima aplikanata na isti datum nalazilo se još 2.785.000 eura, što su sredstva koja su deponovali aplikanti čije su aplikacije i dalje u fazi razmatranja kod nadležnih organa.
Prema pravilima programa, aplikant je mogao steći crnogorsko državljanstvo ako je na escrow račun položio najmanje 450.000 eura za ulaganje u jedan od razvojnih projekata u Podgorici ili primorskom regionu, odnosno najmanje 250.000 eura za ulaganje u razvojni projekat u sjevernom ili središnjem regionu, osim Glavnog grada.
Znatno manji iznos odnosi se na ulaganja u poljoprivredu i prerađivačku industriju. Prema dostavljenim revizorskim izvještajima, investitoru je od početka realizacije programa do 1. juna 2026. godine u tu svrhu uplaćeno 500.000 eura, što predstavlja cjelokupan iznos sredstava koji je bio deponovan na escrow računima aplikanata za tu namjenu.
Osim investicionog dijela, značajan novac uplaćen je i po osnovu donacija za razvoj manje razvijenih jedinica lokalne samouprave. Zakonom o budžetu za 2023. godinu bila je planirana realizacija sredstava koja su se nalazila na računu Agencije za investicije Crne Gore za razvoj manje razvijenih jedinica lokalne samouprave. Po zahtjevu Ministarstva finansija, 13. januara 2023. godine na Centralni račun državnog trezora prenijeto je 32.999.849 eura.
U svrhu donacije za razvoj manje razvijenih opština, na račun Agencije za investicije Crne Gore u periodu od 1. januara do 31. decembra 2023. godine uplaćeno je dodatnih 33,3 miliona eura.
Nakon što je nezavisni revizor dostavio izvještaje kojima se potvrđuje da je izvršen prenos sredstava namijenjenih za donacije, Agencija je tokom 2024. i 2025. godine prenijela dodatna sredstva na namjenski račun. U junu 2024. prenijeto je 6,7 miliona eura za 67 aplikacija, u julu 7,5 miliona eura za 75 aplikacija, u avgustu 1,9 miliona eura za 19 aplikacija, u septembru 2,5 miliona eura za 25 aplikacija, u decembru 799.251 euro za osam aplikacija, dok je u maju 2025. prenijeto 900.000 eura za devet aplikacija.
Ukupno posmatrano, kroz više faza prenosa za razvoj manje razvijenih jedinica lokalne samouprave evidentirano je oko 86,6 miliona eura. U dokumentu se navodi da su cjelokupna sredstva uplaćena u svrhu donacije za razvoj manje razvijenih opština i prenijeta na namjenski račun.
Dodatni prihod države ostvaren je kroz administrativne takse. Prema podacima sa Centralnog računa državnog trezora, od početka realizacije programa do 1. juna 2026. godine u svrhu administrativnih taksi uplaćeno je ukupno 43.575.344 eura.
Poseban dio programa odnosio se i na razvoj inovacione politike Crne Gore. Prema evidenciji Agencije za investicije, na osnovu izvještaja nezavisnog revizora, Fondu za inovacije Crne Gore uplaćeno je 31,2 miliona eura. Istovremeno, na escrow računima za tu svrhu evidentirano je 600.000 eura, što su sredstva aplikanata čije su aplikacije u fazi razmatranja kod nadležnih organa.
Prema evidenciji Fonda za inovacije, ukupan iznos sredstava uplaćen Fondu od početka realizacije programa do 1. juna 2026. godine iznosi 31,3 miliona eura. U dokumentu je navedeno da postoji razlika između evidencije Agencije za investicije i Fonda za inovacije, jer izvještaj revizora nije blagovremeno dostavljen Agenciji, zbog čega evidentiranje podataka kasni u odnosu na izvršeni prenos sredstava.
U informaciji se navodi i da su finansijski podaci generisani putem softvera za vođenje programa „Ekonomsko državljanstvo“, koji je dizajniran za pregled izvršenih koraka predviđenih odlukom i praćenje faza finansijskih transakcija. Ističe se, međutim, da taj softver nema modul za finansijsko knjigovodstvo, pa se finansijsko stanje potvrđuje dostavljenim izvještajima nezavisnog revizora o kontroli prenosa sredstava.
Zbog toga, kako je objašnjeno, može postojati vremensko odstupanje u prikazu finansijskog stanja koje Agencija za investicije dostavlja Ministarstvu regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama, jer se revizorski izvještaji dostavljaju naknadno, nakon prenosa sredstava na predviđene račune poslovnih banaka.
Iako je program ekonomskog državljanstva formalno okončan prije više od tri godine, podaci pokazuju da se njegov finansijski i administrativni završetak i dalje odvija. Najveći dio novca usmjeren je ka turističkim projektima, dok su znatna sredstva uplaćena i za razvoj manje razvijenih opština, administrativne takse i Fond za inovacije.
Ukupni finansijski efekti programa, prema dostupnim podacima, mjere se stotinama miliona eura. Međutim, puni razvojni efekat zavisiće od toga koliko su projekti u koje je novac uložen zaista doprinijeli novim kapacitetima, zapošljavanju i ravnomjernijem regionalnom razvoju, što je bio jedan od glavnih ciljeva zbog kojih je program i uveden.
(Bankar)
