Crna Gora je u 2025. godini imala 63.823 aktivna poslovna subjekta, što je 8,2 odsto više nego godinu ranije. Na prvi pogled, to je podatak koji ukazuje na rast preduzetništva i oživljavanje privredne aktivnosti. Međutim, dublji pogled u Predlog programa podrške investicijama za 2026. godinu pokazuje da je crnogorski biznis i dalje izrazito neravnomjerno raspoređen – najviše ga je u Podgorici i na primorju, dok sjever zaostaje višestruko.

Upravo ta neravnoteža jedan je od ključnih razloga zbog kojih Ministarstvo regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama za naredni period predlaže novi program podrške investicijama, vrijedan 1,35 miliona eura.

Program je formalno namijenjen nabavci opreme, modernizaciji proizvodnih i uslužnih kapaciteta i jačanju konkurentnosti preduzeća. Ali, iza te mjere krije se šira ekonomska slika: država pokušava da novcem usmjeri investicije tamo gdje ih ima najmanje, a gdje su najpotrebnije.

Prema podacima iz dokumenta, poslovni ambijent u Crnoj Gori pokazuje blagi oporavak, ali je i dalje ispod pretpandemijskog nivoa. Prosječna ocjena poslovnog ambijenta u 2025. iznosila je 2,47, na skali od jedan do pet, što je bolje nego 2024. godine, kada je bila 2,37, ali znatno slabije nego prije pandemije, kada je iznosila 3,05.

Privrednici kao glavne prepreke i dalje vide sivu ekonomiju i nelojalnu konkurenciju, nedostatak kvalifikovane radne snage, visoke fiskalne i parafiskalne namete, pravnu nesigurnost i otežan pristup finansiranju, posebno za mala i srednja preduzeća.

Upravo je pristup finansiranju u dokumentu označen kao najizraženija prepreka poslovanju. To je važan podatak, jer se novi program zasniva na refundaciji troškova – privrednik najprije mora da uloži sopstveni novac u opremu, a tek nakon toga, uz dokumentaciju i monitoring, može dobiti povraćaj dijela troškova.

Drugim riječima, država nudi značajnu podršku, ali će do nje najlakše doći oni koji već imaju dovoljno likvidnosti da investiciju započnu sami. To može biti izazov upravo za preduzeća iz manje razvijenih opština, kojima je podrška najviše namijenjena.

Najveći broj aktivnih poslovnih subjekata u 2025. godini registrovan je u Podgorici – 23.607. Slijedi Budva sa 12.452 subjekta. Samo ta dva grada zajedno imaju 36.059 aktivnih poslovnih subjekata, što je više od polovine ukupnog broja u Crnoj Gori.

Nasuprot tome, najmanje poslovnih subjekata ima u Plužinama, svega 48. U Šavniku ih je 49, u Gusinju 51, Petnjici 55, a Andrijevici 93. Ti podaci najbolje pokazuju koliko je velika razlika između ekonomskih centara i opština koje tek treba da izgrade snažniju preduzetničku bazu.

Regionalna slika dodatno potvrđuje tu neravnotežu. U sjevernom regionu u 2025. godini poslovalo je 5.378 aktivnih poslovnih subjekata, dok ih je u središnjem regionu bilo 28.774, a u primorskom 29.671. To znači da centar i primorje imaju više od pet puta više firmi nego sjever.

Zato nije slučajno što je najveći dio novca u novom programu usmjeren upravo ka nedovoljno razvijenim opštinama. Od ukupno 1.349.999 eura, za programsku liniju podrške investicijama u nedovoljno razvijenim opštinama planirano je 849.999 eura, dok je za programsku liniju podrške održivim investicijama predviđeno 500.000 eura.

Prva linija odnosi se na opštine sa indeksom razvijenosti do 75 odsto. To su Petnjica, Gusinje, Andrijevica, Rožaje, Berane, Bijelo Polje, Šavnik, Plužine i Plav. Za preduzeća iz tih opština država će refundirati do 70 odsto opravdanih troškova bez PDV-a, odnosno do 56.000 eura po korisniku.

Ako je preduzeće najmanje 50 odsto u vlasništvu žena ili mladih do 35 godina, podrška može biti još veća – do 80 odsto opravdanih troškova, odnosno najviše 64.000 eura.

Druga linija obuhvata opštine sa indeksom razvijenosti većim od 75 odsto: Mojkovac, Tuzi, Pljevlja, Kolašin, Zeta, Ulcinj, Nikšić, Danilovgrad, Cetinje, Žabljak, Bar, Herceg Novi, Kotor, Podgorica, Tivat i Budva. Za njih je predviđena podrška do 50 odsto opravdanih troškova, odnosno najviše 40.000 eura, dok za preduzeća u većinskom vlasništvu žena ili mladih podrška može iznositi do 60 odsto, odnosno do 48.000 eura.

Posebno zanimljiv dio dokumenta odnosi se na vlasničku strukturu poslovnih subjekata. U Crnoj Gori je u 2025. godini 74 odsto aktivnih poslovnih subjekata bilo u vlasništvu muškaraca, dok su žene bile vlasnice 26 odsto.

To znači da je tek svaki četvrti poslovni subjekt u vlasništvu žena. Iako se u programu posebno stimulišu žene u biznisu, podaci pokazuju da je prostor za njihovo veće uključivanje i dalje ogroman.

Najveće učešće žena u vlasništvu aktivnih poslovnih subjekata zabilježeno je u Kolašinu, gdje su žene vlasnice 36,5 odsto subjekata. Slijede Mojkovac sa 33,2 odsto, Nikšić sa 31,2 odsto i Herceg Novi sa 30,5 odsto.

S druge strane, najmanje učešće žena u vlasništvu poslovnih subjekata bilježe Petnjica, sa 14,5 odsto, Gusinje sa 15,7 odsto i Rožaje sa 17,7 odsto. To su istovremeno opštine koje spadaju među manje razvijene, što dodatno potvrđuje da ekonomsko osnaživanje žena nije samo pitanje rodne ravnopravnosti, već i regionalnog razvoja.

Program podrške investicijama za 2026. godinu zato kombinuje dvije politike: pomoć slabije razvijenim opštinama i dodatne stimulacije za žene i mlade. Time država pokušava da novac usmjeri prema grupama i područjima koja imaju najmanje kapitala, ali potencijalno najveći razvojni efekat.

Podrška se odnosi na nabavku nove opreme i mašina uključenih u proces proizvodnje, finalne proizvodnje i pružanja usluga, specijalizovane mašine i mehanizaciju, proizvodna i transportno-manipulativna sredstva, kao i specijalizovane alate i djelove koji su neophodni za rad opreme.

Jedan korisnik moći će da prijavi najviše pet stavki opreme, a ulaganja koja se podržavaju moraju biti u rasponu od 10.000 do 80.000 eura.

Iskustvo iz prethodne godine pokazuje da za ovakvu podršku postoji interesovanje. U okviru Programa podrške investicijama za 2025. godinu, ukupnog budžeta 1,2 miliona eura, podržano je 39 preduzeća. Ona su investirala 1.635.850 eura u nove kapacitete, dok je ukupna refundacija iznosila 1.133.227 eura.

Od toga je 14 preduzeća podržano kroz programsku liniju za ključne investicije, sa 684.677 eura podrške, dok je 25 preduzeća podržano kroz liniju za mala i održiva ulaganja, sa 448.550 eura.

Novi program za 2026. godinu donosi nešto veći budžet, ali i jasnije regionalno usmjeravanje. Njegov efekat, međutim, neće se mjeriti samo brojem odobrenih prijava i iznosom refundacije. Ključno pitanje biće da li će novac zaista stići do firmi u opštinama u kojima je privredna aktivnost najslabija.

Jer podaci iz dokumenta pokazuju da Crna Gora ne oskudijeva samo u investicijama. Ona oskudijeva u ravnomjernoj raspodjeli poslovnih šansi.

Ako Podgorica i Budva zajedno imaju više od polovine aktivnih poslovnih subjekata u državi, a pojedine sjeverne opštine imaju manje od stotinu firmi, onda podrška investicijama nije samo ekonomska mjera. Ona je pokušaj da se promijeni mapa crnogorskog biznisa.

U tom smislu, 1,35 miliona eura neće samo testirati spremnost države da pomogne preduzećima. Testiraće i sposobnost sistema da podršku usmjeri prema onima koji bez nje najteže mogu da rastu.

(Bankar)