Nakon završetka programa ekonomskog državljanstva, Crna Gora ulazi u novu fazu borbe za globalno mobilni kapital u sve konkurentnijem i fragmentisanijem svijetu. Investitori danas ne traže samo poreske pogodnosti, već stabilne jurisdikcije, dugoročnu sigurnost i kvalitet života kao dio šire strategije upravljanja rizikom. U tom kontekstu, pitanje više nije da li je Crna Gora atraktivna, već kako redefinisati njen investicioni model. U intervjuu za Bankar, glavni operativni direktor u kompaniji Henley & Partners, Stefan Kraus govori o novim trendovima u investicionoj migraciji i pozicioniranju zemlje u Evropi. Njegovi odgovori ukazuju da je era „jednokratnih rješenja“ završena, a da prednost sada imaju države koje nude održiv i strateški okvir za kapital i talente.

Bankar: Nakon zatvaranja crnogorskog programa sticanja državljanstva putem ulaganja 2022. godine, kako danas procjenjujete konkurentnost Crne Gore u privlačenju globalno mobilnog kapitala u odnosu na nove centre poput UAE ili Singapura?

Crnogorski program sticanja državljanstva putem ulaganja, koji je bio aktivan od 2019. do 2022. godine, generisao je oko 500 miliona eura direktnih stranih investicija i imao je značajnu ulogu u podršci nacionalnim razvojnim prioritetima. To je uključivalo razvoj infrastrukture u sjevernom regionu, finansiranje inicijativa usmjerenih na inovacije i razvoj talenata, kao i privlačenje međunarodno priznatih hotelskih brendova. Njegov doprinos bio je posebno važan tokom i nakon perioda pandemije Covid-19, kada je pomogao održavanju ekonomske aktivnosti u ključnom periodu. Takođe, program je omogućio povezivanje sa globalno uspješnim pojedincima, od kojih su neki već postavili ili razmatraju buduće poslovne aktivnosti u Crnoj Gori, što doprinosi dugoročnijem ekonomskom angažmanu.

Jasno definisani i uspostavljeni putevi za međunarodne investitore igraju važnu ulogu u privlačenju globalno mobilnog kapitala, jer pružaju predvidivost, transparentnost i strukturiran okvir za dugoročno planiranje. U današnjem nestabilnom okruženju, gdje se investitori sve više fokusiraju na stabilnost i mogućnost izbora, jurisdikcije koje nude jasnoću u pogledu pristupa, prava i obaveza su dobro pozicionirane u odnosu na međunarodnu konkurenciju. Istovremeno, konkurentnost ne zavisi od jednog programa ili modela, već od ukupne snage ekosistema — uključujući regulatornu stabilnost, dugoročne ekonomske perspektive i kvalitet života.

U tom smislu, Crna Gora i dalje ima privlačnu ponudu, posebno za investitore koji traže uporište povezano sa Evropom. Zemlja ima koristi od procesa pristupanja EU, koji signalizira regulatorno usklađivanje i dugoročni pravac politika, uz poslovno povoljno okruženje i konkurentan poreski okvir. U kombinaciji sa reputacijom koju uživa kao destinacija visokog kvaliteta života, posebno duž jadranske obale, Crna Gora je i dalje atraktivna globalno mobilnim pojedincima koji traže i investicione prilike i kvalitet života. Istovremeno, veliki međunarodni centri poput UAE i Singapura nastavljaju da ostvaruju snažne rezultate zahvaljujući svojoj ulozi globalnih centara za biznis, kapital i povezanost, što ukazuje na širi trend u kom različite jurisdikcije ispunjavaju različite funkcije u sve više diverzifikovanom globalnom portfoliju.

Bankar: U kojoj mjeri aktuelne geopolitičke tenzije (uključujući ratove, sankcije i poreske reforme poput ukidanja non-dom režima u UK) mijenjaju profil investitora zainteresovanih za Balkan i da li je Crna Gora i dalje dio njihovih „Plan B“ strategija?

Nedavna eskalacija sukoba na Bliskom istoku, zajedno sa postojećim tenzijama na drugim mjestima, podsjetila je međunarodne investitore na važnost raspodjele rizika između više različitih jurisdikcija. Umjesto neposrednog preseljenja, to podstiče širi strukturni pomak ka geografskoj diverzifikaciji, pri čemu se imućni pojedinci sve više fokusiraju na izgradnju i širenje svojih mogućnosti u nekoliko regiona, uključujući Evropu.

Za međunarodne investitore i njihove savjetnike, ovakvo okruženje ubrzava aktivniji pristup upravljanju svojom izloženosti prema različitim jurisdikcijama. Kako rizici postaju dinamičniji i neravnomjerno raspoređeni, investitori rebalansiraju svoj portfolio država, smanjuju izloženost geopolitički rizičnim zonama i daju prednost stabilnim i dobro uređenim tržištima. Koncept „sigurne luke“ se takođe mijenja — više nije statičan, već relativan i sve češće strateški definisan u skladu sa okolnostima i dugoročnim ciljevima pojedinca.

U tom kontekstu, jugoistočna Evropa — a posebno Crna Gora — i dalje ima svoje mjesto kao dio šire strategije diverzifikacije. Interesovanje nije rezultat jednog događaja, već pozicioniranja zemlje unutar Evrope, kvaliteta života i procesa pristupanja EU. Umjesto da bude „Plan B“ sama po sebi, Crna Gora se sve više posmatra kao jedna komponenta šireg, multi-jurisdikcionog pristupa mobilnosti i alokaciji kapitala u fragmentovanom globalnom okruženju rizika.

Bankar: Da li vidite potencijal za redefinisanje modela investicione migracije u Crnoj Gori — od pristupa „prodaje državljanstva“ ka održivijim, dugoročnim okvirima prebivališta i ulaganja koji su, prema Vašem opisu, usklađeni sa konceptom ‘strateških portfolija mobilnosti’?

Na globalnom nivou, investiciona migracija se razvija, uz rastući trend ka modelima koji su manje transakcioni i koji stavljaju veći akcenat na dugoročno usklađivanje između investitora i država domaćina. Vlade sve više teže da privuku pojedince koji doprinose ne samo kapitalom, već i svojim vještinama, mrežama i kontinuiranim ekonomskim angažmanom. U tom kontekstu, diskrecioni okviri dodjeljivanja državljanstva po osnovu posebnog doprinosa dobijaju na značaju u dijelovima Evrope i šire kao kredibilni pristupi zasnovani na individualnom doprinosu, koji daju prioritet stvaranju izuzetne vrijednosti uz stroge standarde upravljanja procesom i dubinskih provjera (due diligence).

Istovremeno, koncept „strateških portfolija mobilnosti“ postaje sve relevantniji. Investitori više ne traže jedno rješenje, već kombinaciju jurisdikcija koje zajedno obezbjeđuju fleksibilnost, otpornost i pristup prilikama. Programi sticanja prebivališta, zajedno sa postojećim putevima investicionih migracija, i dalje igraju centralnu ulogu u ovom ekosistemu, podstičući stvaranje dublje veze sa državom kroz fizičko prisustvo, poslovne aktivnosti i dugoročno planiranje.

Za Crnu Goru, ovo pruža priliku da dodatno ojača svoju poziciju kao visokokvalitetne destinacije unutar Evrope. Fokusiranjem na održive investicione okvire i usklađivanjem sa širim ekonomskim prioritetima, zemlja može nastaviti da privlači globalno mobilne pojedince zainteresovane za dugoročno stvaranje vrijednosti, uz jačanje reputacije stabilnog i perspektivnog tržišta u sve konkurentnijem globalnom okruženju.

Bankar: Kako su pojačani regulatorni pritisci Evropske unije na programe sticanja državljanstva putem ulaganja uticali na percepciju Crne Gore kao destinacije za kapital i imućne pojedince?

Povećana regulatorna pažnja Evropske unije nesumnjivo je uticala na investicione migracije, ali je takođe doprinijela podizanju standarda u cijeloj industriji. Veći naglasak na transparentnosti, upravljanju procesima i dubinskoj provjeri (due diligence) jača kredibilitet dobro vođenih programa i usklađuje ih sa širim finansijskim i regulatornim okvirima. Ovu evoluciju treba posmatrati kao dio prirodnog sazrijevanja jednog globalno značajnog sektora.

Važno je naglasiti da investiciona migracija predstavlja veoma mali udio ukupnih naturalizacija u Evropi, ali da je donijela značajne ekonomske prednosti, naročito manjim ekonomijama. Strogi procesi dubinske provjere i upravljanja rizicima već su centralni element vodećih programa i često nadmašuju standarde koji se primjenjuju u drugim oblastima migracije. U tom smislu, fokus na regulaciju doprinosi jačanju najboljih praksi, a ne suštinskoj promjeni uloge investicione migracije.

Za Crnu Goru, kontinuirano usklađivanje sa EU standardima i napredak u procesu pristupanja EU vjerovatno će dodatno ojačati pozitivnu percepciju među investitorima. Regulatorna jasnoća i institucionalna stabilnost su ključni faktori u donošenju dugoročnih odluka, a napredak u tim oblastima povećava privlačnost zemlje kao destinacije za kapital i talente u evropskom kontekstu.

Bankar: Imajući u vidu da je Crna Gora mala ekonomija u procesu pristupanja EU, koje konkretne politike ili instrumente biste preporučili za privlačenje „pametnog kapitala“, a ne samo pasivnih investicija, u današnjem veoma konkurentnom globalnom okruženju za imućne migrante?

U današnjem globalnom okruženju, konkurencija se sve više fokusira na privlačenje „pametnog kapitala“ — investicija koje donose ne samo finansijska sredstva, već i stručnost, inovacije i dugoročan ekonomski doprinos. Najuspješnije jurisdikcije su one koje stvaraju ekosisteme u kojima investitori mogu aktivno učestvovati u sektorima rasta i integrisati se u širu ekonomiju. To zahtijeva strateški pristup koji prevazilazi modele pasivnog investiranja.

Za Crnu Goru, to može podrazumijevati davanje prioriteta sektorima kao što su održivi turizam, obnovljivi izvori energije i digitalna ekonomija, gdje zemlja već ima prirodne prednosti ili velik potencijal za rast. Podsticanje investicija vezanih za osnivanje biznisa, otvaranje radnih mjesta i prenos znanja može pomoći da se maksimizira dugoročni efekat ulaznog kapitala. Partnerstva između javnog i privatnog sektora, kao i ciljani podsticaji, mogu dodatno podržati ovaj prelaz ka produktivnijim oblicima ulaganja.

Istovremeno, održavanje jasnog i predvidivog regulatornog okvira usklađenog sa evropskim standardima biće ključno za privlačenje globalno mobilnih pojedinaca. U kombinaciji sa kvalitetom života, bezbjednošću i dugoročnom razvojnom perspektivom, Crna Gora je dobro pozicionirana da privuče investitore koji traže i priliku i stabilnost. U tom smislu, njena konkurentska prednost leži u kombinaciji kvaliteta života i investicione strategije okrenute budućnosti.