Crna Gora planira da naredni razvojni ciklus zasnuje na pet sektora koje vidi kao temelje buduće ekonomije – energetici, ICT-u, održivoj poljoprivredi, turizmu i građevinarstvu, dok su trgovina i konsalting, uprkos velikim prihodima, ostali van liste strateških prioriteta države. Nova strategija istovremeno otkriva i jedan od najvećih problema domaće ekonomije – činjenicu da sjever države nema dovoljno snažnu bazu kompanija za razvoj pojedinih sektorskih politika, dok su ključne institucije i privreda dominantno koncentrisani u Podgorici i centralnom regionu.
To pokazuje Završni izvještaj procesa preduzetničkog otkrivanja (EDP), koji predstavlja osnovu za novu Strategiju pametne specijalizacije Crne Gore za period 2026–2031.
Dokument je posebno zanimljiv jer prvi put veoma otvoreno pokazuje kako država vidi buduću ekonomsku strukturu Crne Gore – manje oslonjenu na trgovinu i uvoz, a više na inovacije, održivu energiju, digitalizaciju i modernizaciju tradicionalnih sektora.
Građevinarstvo među glavnim stubovima razvoja
Jedan od najzanimljivijih djelova strategije odnosi se na građevinarstvo, koje je država pozicionirala među pet ključnih razvojnih oblasti do 2031. godine, ali kroz potpuno novi koncept – „građevinarstvo po mjeri prirode i čovjeka“.
To praktično znači da fokus više neće biti samo na klasičnoj stanogradnji i betonu, već na energetskoj efikasnosti, zelenoj gradnji, održivim materijalima, pametnim urbanim rješenjima, digitalizaciji gradnje, infrastrukturi i klimatskoj otpornosti.
U EDP procesu učestvovale su neke od najvećih građevinskih kompanija i institucija u državi, među kojima su Bemax, Zetagradnja, Čelebić grupa, Strabag/Crnagora put, Monteput, Institut za građevinarstvo, Inženjerska komora Crne Gore, Građevinski i Arhitektonski fakultet UCG, Agencija za prostorno planiranje, Uprava za saobraćaj i Ministarstvo javnih radova.
Dokument pokazuje da država građevinarstvo više ne vidi samo kao sektor koji „diže zgrade“, već kao industriju koja treba da poveže infrastrukturu, energetiku, inovacije i održivi razvoj.
To dolazi u trenutku kada Crna Gora ulazi u novi investicioni ciklus kroz nastavak izgradnje auto-puta, energetske projekte, turističke investicije i potencijalno značajna infrastrukturna ulaganja finansirana evropskim fondovima.
Trgovina i konsalting ostali bez statusa prioriteta
Možda i najveće iznenađenje dokumenta jeste činjenica da su trgovina i konsalting ispali iz budućih razvojnih prioriteta države.
U izvještaju se navodi da su ti sektori identifikovani kao značajni po ekonomskom doprinosu, ali nijesu prepoznati kao dovoljno inovativni niti naučno utemeljeni da bi bili dio Strategije pametne specijalizacije.
Drugim riječima, država praktično signalizira zaokret ka ekonomiji sa većom dodatom vrijednošću, a ne modelu dominantno zasnovanom na prometu, uvozu i posredničkim djelatnostima.
To predstavlja značajan zaokret u odnosu na dosadašnji model razvoja crnogorske ekonomije, u kojoj su trgovina, nekretnine i sezonski turizam godinama bili među glavnim generatorima rasta.
Nova ekonomija Crne Gore: energija, ICT i održivi turizam
Dokument pokazuje i kako bi mogla izgledati buduća ekonomija Crne Gore u narednoj deceniji.
Pored građevinarstva, među ključnim stubovima razvoja prvi put su veoma jasno pozicionirani ICT i digitalne inovacije, energija i održiva životna sredina, održiva poljoprivreda i proizvodnja hrane, kao i inovativni i regenerativni turizam.
To znači da država pokušava da dio budućeg ekonomskog rasta prebaci na digitalnu ekonomiju, zelenu tranziciju, obnovljive izvore energije, modernu proizvodnju hrane, tehnološke kompanije i održivi turizam sa većom potrošnjom gostiju.
Posebno je zanimljivo što se u dokumentu turizam više ne definiše samo kroz rast broja turista, već kroz koncept „regenerativnog i održivog turizma“, što posljednjih godina postaje centralni dio evropskih razvojnih politika.
Država praktično priznaje problem sjevera
Jedan od najupečatljivijih djelova izvještaja odnosi se na regionalne razlike u Crnoj Gori.
Autori dokumenta otvoreno navode da je u pojedinim prioritetnim oblastima broj relevantnih kompanija na sjeveru države znatno manji nego u centralnom i južnom regionu, zbog čega je bilo teško obezbijediti ravnomjernu zastupljenost tokom procesa.
Praktično, država prvi put kroz strateški dokument indirektno priznaje da sjever nema dovoljno snažnu bazu kompanija za razvoj pojedinih sektorskih politika.
U izvještaju se dodatno navodi da su gotovo sve ključne institucije, akademske organizacije i veliki dio privrede koncentrisani u Podgorici i centralnom regionu.
To pokazuje koliko su razvojne razlike unutar države postale ozbiljan problem, posebno u trenutku kada Crna Gora pokušava da gradi ekonomiju zasnovanu na inovacijama i znanju.
Najmanja ekonomija regiona traži novi model razvoja
Autori dokumenta podsjećaju i da je Crna Gora najmanja ekonomija Zapadnog Balkana, sa oko 620 hiljada stanovnika, zbog čega mora pažljivo birati sektore na koje će fokusirati razvojne i investicione politike.
Nova Strategija pametne specijalizacije zato neće biti samo još jedan državni dokument, već potencijalno osnova za buduću raspodjelu evropskih fondova, podsticaja, inovacionih grantova i investicione politike države do 2031. godine.
