Nakon izuzetne izborne pobjede stranke Tisza Petra Magyara na nedavnim mađarskim izborima, evropska populistička desnica izgubila je jednog od svojih arhitekata. Šesnaestogodišnja vladavina Viktora Orbana i njegove stranke Fidesz urušila se u nedjelju, a autoritarni premijer priznao je poraz i prije nego što su prebrojani svi glasovi.

Ipak, 45-godišnji budući premijer naše istočne susjedne zemlje Magyar nije nikakav liberal. Njegova retorika i politika u mnogo čemu se suštinski ne razlikuju od Orbanove – na kraju krajeva, Magyar je 22 godine bio član stranke Fidesz, gdje je politički sazrio – a njegova pobjeda najavljuje i dolazak nove evropske desnice.

Orbanovo nasljeđe

Orbanov uticaj je godinama snažno dominirao evropskom, pa i američkom desnicom. Šta će tačno izrasti iz ruševina njegovog iliberalnog projekta, još nije poznato. „Orban je bio simbol iliberalizma, prvi lider u Evropi koji je prije deset godina taj izraz koristio kao pozitivnu oznaku, ohrabren prvom pobjedom Donalda Trumpa, Brexitom i migrantskom krizom“, kaže međunarodni politolog Marko Lovec sa Fakulteta za društvene nauke.

Stil Viktora Orbana može se opisati brojnim pojmovima: populizam, euroskepticizam, konzervativizam, suverenizam. Potonji se na evropskoj desnici pojavio sa usponom britanske stranke UKIP Nigela Faragea, koja se zalagala za izlazak iz EU, a zatim se dodatno ojačao u kontekstu rata u Ukrajini i sankcija Rusiji.

Dugogodišnji mađarski premijer nije se fokusirao samo na svoju državu. „Orban je aktivno uticao na politiku u Sloveniji, Slovačkoj i Sjevernoj Makedoniji, podržavao predsjednika Srbije Aleksandra Vučića i bivšeg predsjednika Republike Srpske Milorada Dodika. Sada je svemu tome došao kraj“, objašnjava Lovec.

Srednja Evropa već više od decenije predstavlja poligon za izrazito lokalizovan oblik antiliberalizma, koji čine društveno konzervativni nacionalizam, pomiješan sa prezirom prema nadnacionalnim evropskim institucijama uz istovremeno korišćenje evropskih sredstava.

Poraz takve politike u Mađarskoj ne znači kraj za ostatak regiona: samo prošle godine političke snage iz te iliberalne orbite slavile su na parlamentarnim izborima u Češkoj i predsjedničkim izborima u Poljskoj.

Drugdje u Evropi Orbanovi populistički saveznici ovih dana su se oprostili od njega, a iz poraza stranke Fidesz nesumnjivo će nešto naučiti. Mnogi su čak promijenili stav i uputili čestitke Magyaru, uz nadu da će djelovati u interesu svojih birača.

Orbanova finansijska hobotnica

Sa porazom stranke Fidesz finansiranje će vjerovatno izgubiti i Orbanov arhipelag različitih think tankova, medija i političkih projekata širom Evrope. Očekuje se da će Magyarova vlada zaustaviti finansiranje fondacije Mathias Corvinus Collegium (konzervativne obrazovne ustanove povezane širom Evrope), Konferencije konzervativne političke akcije (CPAC) i drugih organizacija.

Prema istrazi nezavisnog mađarskog medija Telex, stranka Fidesz finansirala je i pojedine političke aktere u Francuskoj, Poljskoj, Sloveniji, Sjevernoj Makedoniji i Bosni i Hercegovini. To će se, prema Magyaru, sada završiti, jer je budući premijer u ponedjeljak rekao da se Budimpešta neće miješati u unutrašnje stvari drugih država.

Evolucija evropske desnice

Političke analize mađarskih izbora znatno se razlikuju. Neki komentatori naglašavaju da je desničarski populizam kakav je predstavljao Orban u opadanju, dok drugi upozoravaju da se rodio novi oblik konzervativnog populizma, ovoga puta sa blažim licem i proevropskom orijentacijom.

„Magyarova pobjeda djeluje manje kao poraz evropske desnice, a više kao njen generacijski razvoj, koji je – barem u specifičnim okolnostima Mađarske – pod svoje okrilje okupio liberale i ljevičare“, navodi Aris Roussinos.

„Orbanov poraz predstavlja važan zaokret u mađarskoj vanjskoj politici. To je jasan signal približavanja Evropskoj uniji, kao i promjene ravnoteže unutar transatlantskog političkog prostora“, komentariše rezultate izbora ekonomista Mateusz Dadej. Najzadovoljnija pobjedom Tisze svakako je EU, koja je prethodnih godina ušla u brojne sukobe s Orbanom. Magyar je, naime, obećao da će Budimpeštu ponovo približiti EU.

Politolog Lovec istakao je da je rat u Ukrajini izvršio pritisak na evropske proruske desne suvereniste, okupljene oko grupe Domoljubi za Evropu u Evropskom parlamentu. „Bezbjednosna i ekonomska pitanja su, u međuvremenu, ojačala umjereno desne snage“, dodaje.

Ishod mađarskih izbora predstavlja trijumf upravo tih umjerenih desnih snaga širom kontinenta. Još prije pobjede Magyara, neki desni populisti, poput italijanske premijerke Giorgie Meloni, koja se od svojih neofašističkih početaka pomjerila ka proevropskom centru, usvojili su umjereniji pristup. U Francuskoj retoriku mijenja i krajnje desna stranka Marine Le Pen.

S druge strane, pojedine centrističke stranke u Evropi pomjeraju se udesno. Njemački konzervativni savez CDU/CSU se, nakon deceniju i po pod kancelarkom Angelom Merkel, pod vođstvom Friedricha Merza pomjerio udesno, kao i Građanska platforma poljskog premijera Donalda Tuska.

„Zajednički imenitelj ovih pomjeranja su nesigurno bezbjednosno okruženje i potreba za jačanjem konkurentnosti. Ekonomski pokazatelji su ključni za centrističke birače. Progresivne stranke su neko vrijeme koristile pitanje vladavine prava i veza desnice sa autokratskim režimima, ali su, pomjeranjem nekih desnih partija ka centru, izgubile zamah“, objašnjava Lovec i dodaje da smo to vidjeli i na našim izborima.

Bitka je možda dobijena, ali za umjerene desne snage u Evropi rat tek počinje. „Umjereni konzervativci, koji su u velikoj mjeri na vlasti, sada su pred izazovom kako obezbijediti i ‘topove i maslac’, što je matematika koja se teško može riješiti bez rezova u javnim sistemima i potrošnji i što vjerovatno objašnjava jačanje neoliberalne logike“, kaže Lovec.

A kakve će biti posljedice za evropsku krajnju desnicu? „Orbanov poraz ne znači da će se preostali evropski populisti suštinski promijeniti; ali poraz njegovog sistema, koji je bio duboko ukorijenjen i obuhvatao državne institucije, i koji je djelovao nepobjedivo, svakako je važna vijest. Prije svega zato što pokazuje da je riječ o eksperimentu koji je sada propao“, kaže istoričar i politički analitičar Luka Lisjak Gabrijelčič.

„Viktor Orban ne kao političar, već Viktor Orban kao državni model, jeste model koji neće biti moguće replicirati. Posljedice njegovog pada biće ozbiljne“, dodaje Lisjak Gabrijelčič.

„Hljeb i maslac“

Važan je i lokalni faktor. Mađarski izbori, koji su često predstavljani kao sukob liberalizma i autokratije, odnosno evropejstva i antievropskog sentimenta, na kraju su odlučeni konkretnim svakodnevnim problemima – stagnacijom ekonomije, zastarjelom infrastrukturom i kriznim stanjem u javnom zdravstvu.

Magyarov uspjeh počiva i na tome što je Orbanov populistički pristup okrenuo protiv njega samog. Dvije godine prije izbora vodio je intenzivnu kampanju u gradovima, ali i na zapostavljenom selu, vješto koristeći populističku retoriku.

„Peter Magyar je desnocentristički političar sa elementima blagog populizma. Njegova strategija bila je jasna: ne možeš ići na selo ako ne objasniš kako funkcioniše sistemska korupcija i kako je Fidesz gradio nacionalne elite kroz državnu potrošnju, dok obični ljudi žive lošije. Kada to objasniš ljudima, to ih itekako zanima“, komentariše njegovu kampanju Lisjak Gabrijelčič.

Prema mišljenju politologa Bogomila Ferfile, Orban je pogriješio gradeći „iliberalnu internacionalu“ i oslanjajući se na američke konzervativce, umjesto da se fokusira na konkretne probleme svojih birača. „Magyar je stalno govorio o unutrašnjim pitanjima, dok je Orban ljude plašio ratom“, kaže on.

Transatlantski raskol

Završnicu kampanje obilježio je i dolazak američkog potpredsjednika JD Vancea, koji je u Budimpešti podržao Orbana. Njegova podrška nije uticala na izborni rezultat, a moguće je da mu je čak i oduzela dio glasova.

Politička podrška Bijele kuće od povratka predsjednika Donalda Trumpa pokazala se kao štetna i van Evrope. Na prošlogodišnjim izborima u Kanadi i Australiji, vladajuće lijevo-centrističke stranke pobijedile su u teškoj borbi protiv domaćih konzervativaca, dijelom zbog carinskih prijetnji i verbalnih napada iz Vašingtona.

Bijela kuća je u decembru objavljenoj strategiji nacionalne bezbjednosti izrazila želju za jačanjem populističkih pokreta u Evropi, ali se čini – a Orbanov poraz to potvrđuje – da takve poruke nijesu naišle na plodno tlo među evropskim biračima.

Nedavno istraživanje portala Politico pokazuje da Trump u Evropi nema značajnu podršku čak ni među simpatizerima desnih populističkih stranaka. Najveću podršku ima u Velikoj Britaniji, dok je u Francuskoj i Njemačkoj znatno manje popularan.

„Orbanov poraz ima snažnu simboličku težinu – to je svojevrsan šamar koji će se daleko čuti“, kaže Lisjak Gabrijelčič. „Evropska desnica, posebno radikalna, moraće da shvati da ne može istovremeno biti nacionalistička kod kuće, a oslanjati se na američku politiku koja često djeluje protiv evropskih interesa.“

Lovec ocjenjuje da, pored unutrašnjih tema poput inflacije, zaposlenosti i ekonomije, desne snage u Evropi umjereno jača i politika Trumpove administracije, njen pritisak na EU i efekti carina.

Iako su teme poput američkog preuzimanja Grenlanda ili carina povezanih s ratom u Iranu trenutno u drugom planu, evropski birači ih nijesu zaboravili. Uz to, američki vođena vojna operacija protiv Irana izuzetno je nepopularna u Evropi, jer se njene posljedice već osjećaju u novčanicima građana.

„Postoji antiamerički resentiman, kao i otpor prema američkim oligarsima i vrlo grubo izraženoj geopolitičkoj politici SAD-a. Za evropskog birača, čak i onog koji je sklon nacionalističkoj retorici, to je potpuno neprihvatljivo“, zaključuje Lisjak Gabrijelčič.

„Magyarova pobjeda više predstavlja generacijsku evoluciju evropske desnice nego njen poraz“, zaključuje kolumnista Roussinos.

Izvor: Bloomberg Adria