Crnogorski bankarski sektor je od osamostaljenja države iz 2006. godine prošao trnovit put: kroz globalnu finansijsku krizu, kroz dužničku krizu eurozone, pa pandemiju, pa kroz inflatorni šok i geopolitičke turbulencije – i na kraju 2025. godine stoji na apsolutnim istorijskim maksimumima po gotovo svim ključnim metrikama. Depoziti su prešli šest milijardi eura, krediti pet milijardi, a udio nekvalitetnih kredita pao je na istorijski najniži nivo.

Ova analiza objašnjava kretanje tri fundamentalna pokazatelja zdravlja bankarskog sistema: depozita, kredita i NPL racia – kroz gotovo dvije decenije, od predkrizne 2006. do kraja 2025. godine. Iza svakog broja krije se ekonomska priča: o povjerenju klijenata u institucije, o apetitu za investicijama, o mukotrpnom čišćenju loše aktive koje je trajalo petnaestak godina.

UKUPNI DEPOZITI KLIJENATA BANAKA (2007–2025)

DEPOZITI KLIJENATA (izvor: CBCG bilansi banaka)
Godina	Iznos (mlrd EUR)	God. Promjena (000)	God. Promjena (%)
Dec-07	2.091 mlrd	—	—
Dec-08	1.991 mlrd	-100.483	-4.8%
Dec-09	1.825 mlrd	-165.905	-8.3%
Dec-10	1.790 mlrd	-34.835	-1.9%
Dec-11	1.817 mlrd	27.207	+1.5%
Dec-12	1.981 mlrd	163.655	+9.0%
Dec-13	2.098 mlrd	116.985	+5.9%
Dec-14	2.308 mlrd	210.449	+10.0%
Dec-15	2.625 mlrd	316.830	+13.7%
Dec-16	2.872 mlrd	246.701	+9.4%
Dec-17	3.267 mlrd	395.472	+13.8%
Dec-18	3.459 mlrd	192.071	+5.9%
Dec-19	3.476 mlrd	16.556	+0.5%
Dec-20	3.373 mlrd	-102.926	-3.0%
Dec-21	4.201 mlrd	828.390	+24.6%
Dec-22	5.224 mlrd	1.023.036	+24.4%
Dec-23	5.473 mlrd	248.919	+4.8%
Dec-24	5.839 mlrd	365.648	+6.7%
Dec-25	6.072 mlrd	233.559	+4.0%

Predkrizni vrhunac i globalna finansijska kriza (2007–2011)

Bankarski sektor Crne Gore ušao je u globalnu krizu 2008. godine s depozitnom bazom od 2,09 milijardi eura – cifrom koja je izgledala solidno, ali koja se nije mogla oduprijeti panici koja je zahvatila svjetska finansijska tržišta. Depoziti su u roku od samo tri godine pali za čak 301 milion eura – gotovo 14,4% na najniži postkrizni nivo iz decembra 2010. (1,79 milijardi eura). Građani su dijelom povlačili štednju, a privredni subjekti su se suočili s kreditnom kontrakcijom i padom prihoda.

Períod od 2008. do 2010. obilježen je uzdrmanim povjerenjem: depoziti su padali svake godine uzastopno – sa 1,99 mlrd na 1,82 mlrd, pa na 1,79 mlrd eura. Ovo nije bio lokalni crnogorski fenomen već refleksija globalnog šoka koji je pogodio sve male otvorene ekonomije bez vlastite monetarne politike. Crna Gora, kao euroizovana zemlja bez centralnog bankarskog upliva u monetarnu politiku, bila je posebno ranjiva.

Spori oporavak i stagnacija (2011–2016)

Periodu 2011–2016. mogao se pripisati epitet sporog oporavka i ograničenog rasta depozita. Sa dna od 1,79 mlrd eura iz 2010., nivo depozita se vratio na pretkrizni nivo takođe za tri godine, tek na kraju 2013. i nivo od 2,09 mlrd eura. U periodu do 2016. zabilježen je kontinuiran, ali skroman rast – prosječno oko 180 miliona eura godišnje. Ovo je period u kome je sektor pazio na svaki korak: nekvalitetni krediti su bili visoki (oko 15–21%), a kreditna aktivnost suzdržana. Depoziti su polako rasli jer je povjerenje sporo restaurirano.

Posebno je značajan skok između 2013. i 2015. godine – za samo dvije godine, depoziti su porasli sa 2,10 na 2,62 mlrd eura, rast od 527 miliona eura ili +25,1%. Ovo je period kada je ECB snažno smanjivala kamatne stope, a kapital je počeo tražiti sigurna utočišta van eurozone – dijelom je i to doprinijelo punjenju crnogorskih bankarskih bilansa.

Ubrzanje rasta i predpandemijska ekspanzija (2016–2020)

Od 2016. do kraja 2019. depoziti su rasli snažnijim tempom – sa 2,87 na 3,47 mlrd eura, što je apsolutni rast od 604 miliona eura u svega tri godine ili prosječno gotovo 200 miliona eura godišnje. Turistički bum, rast investicija i priliv doznaka iz dijaspore bili su ključni faktori punjenja depozitne baze.

Interesantno je da je 2020. godina – godina COVID-19 pandemije, donijela jedini pad depozita u ovom dijelu ciklusa: sa 3,47 na 3,37 mlrd eura, pad od 103 miliona eura ili -2,9%. Ipak, ovaj pad je ostao relativno ograničen jer su državni transferi i fiskalne mjere podržale likvidnost privrede i domaćinstava.

Eksplozivan rast: post-pandemijska era i put prema šest milijardi depozita (2021–2025)

Ono što se dogodilo od 2021. nadalje jedva ima istorijskog presedana u crnogorskom bankarstvu. Depoziti su porasli sa 3,37 mlrd u 2020. na čak 6,07 mlrd eura u 2025 – apsolutni rast od 2,70 milijardi eura u svega pet godina, ili prosječno 540 miliona eura godišnje. To je gotovo trostruko brži tempo od prethodne decenije.

Skok iz 2020. na 2021. sam po sebi je zapanjujući: depoziti su porasli za čak 828 miliona eura ili +24,5% u jednoj godini – apsolutno najveći jednogodišnji rast u istoriji crnogorskog bankarstva. Ova eksplozija nije rezultat lokalne politike, već globalnog fenomena: vlade su stimulativnim mjerama napunile privredu likvidnošću, a potrošnja je bila ograničena lockdownom, pa su se ušteđevine masovno slijevale u banke.

Rekord 2022. govori za sebe – tada je depozitna baza sektora skočila sa 4,20 na 5,22 mlrd eura, rast od čak 1,023 milijardi eura ili +24,4% u jednoj godini. Prelaskom granice od pet milijardi eura, crnogorsko bankarstvo je zakoračilo u potpuno novu ligu. Iza ovog rasta stoje i masovni prilivi stranih rezidenata i investitora (naročito u nekretnine), kao i EU perspektiva koja je pojačala povjerenje u stabilnost.

Na kraju 2025. godine, depoziti su dostigli 6,07 mlrd eura – novi istorijski rekord. Jednogodišnji rast od 233 miliona eura (+4,0%) je umjereniji nego u prethodnim godinama, ali to je normalizacija, ne slabljenje. Sektor koji 2010. godine nije mogao da prikupi ni dvije milijarde eura depozita danas stoji sa više od šest milijardi – trostruko više za 15 godina.

BRUTO KREDITI SEKTORA (2007–2025)

BRUTO KREDITI I POTRAŽIVANJA OD KLIJENATA (izvor: CBCG bilansi banaka)
Godina	Iznos (mlrd EUR)	God. promjena (000)	God. promjena (%)
Dec-07	2.495 mlrd	—	—
Dec-08	2.959 mlrd	464.534	+18.6%
Dec-09	2.644 mlrd	-315.241	-10.7%
Dec-10	2.518 mlrd	-126.168	-4.8%
Dec-11	2.359 mlrd	-158.792	-6.3%
Dec-12	2.342 mlrd	-17.177	-0.7%
Dec-13	2.414 mlrd	72.037	+3.1%
Dec-14	2.367 mlrd	-46.800	-1.9%
Dec-15	2.386 mlrd	18.403	+0.8%
Dec-16	2.416 mlrd	30.237	+1.3%
Dec-17	2.701 mlrd	284.699	+11.8%
Dec-18	2.929 mlrd	228.721	+8.5%
Dec-19	3.062 mlrd	132.512	+4.5%
Dec-20	3.159 mlrd	97.410	+3.2%
Dec-21	3.360 mlrd	201.142	+6.4%
Dec-22	3.662 mlrd	301.564	+9.0%
Dec-23	4.095 mlrd	433.335	+11.8%
Dec-24	4.640 mlrd	544.515	+13.3%
Dec-25	5.300 mlrd	660.596	+14.2%

 

Kreditni bum i krah (2007–2011)

Kreditna istorija crnogorskog bankarstva je još dramatičnija od depozitne. Godina 2008. bila je vrhunac predkriznog kreditnog optimizma – sektor je plasirao rekordnih 2,96 mlrd eura, rast od 464 miliona eura ili +18,6% u odnosu na 2007. Banke su trčale da ubace što više novca u privredu i domaćinstva, a izgledalo je da su kreditni standardi bila usputna napomena.

Potom je uslijedio dugotrajni pad koji je trajao pet uzastopnih godina. Sa 2,96 mlrd u 2008., krediti su pali na 2,34 mlrd eura u 2012. – kontrakcija od 617 miliona eura ili -20,8%. Ovo nije bio jednostavan cikličan pad, već suštinski rez: banke su zaustavile kreditiranje jer su morale da se bave lošim potraživanjima i restrukturiranjem portfelja. Sa druge strane, preduzeća koja nisu mogla da servisiraju dugove su bankrotirala, a nova kreditna aktivnost je zamrla.

Dugogodišnja kreditna stagnacija i spori oporavak (2012–2016)

Period od 2012. do 2016. obilježen je gotovo potpunom stagnacijom kreditnog portfelja – u pet godina, ukupni krediti su porasli sa 2,34 na samo 2,42 mlrd eura, prirast od svega 74 miliona eura ili +3,1% u čitavom periodu. U pitanju je jedan od najdugoročnijih perioda kreditne stagnacije u istoriji crnogorskog bankarstva.

Razlog je višeslojan: NPL racio je bio ekstremno visok (između 10% i 21%), što je blokiralo apetit banaka za novim plasmanima jer su morale da izdvajaju visoke rezervacije. Banke su bile zaokupljene čišćenjem portfelja, prodajom nenaplativih potraživanja i restrukturiranjem postojećih kredita, a ne novim kreditiranjem. Sjećamo se svi da je to period kada su velike banke otvorile posebne faktoring kompanije na koje su intenzivno selile loše kredite i nekvalitetnu aktivu. Za privredu, ovo je bio začarani krug – bez kredita nema investicija, bez investicija nema rasta, bez rasta nema vraćanja dugova.

Postepeni oporavak i nova kreditna ekspanzija (2017–2020)

Od 2017. nadalje kreditni portfelj počinje da raste ubrzanim tempom. Sa 2,42 mlrd u 2016, krediti rastu na 2,70 mlrd u 2017. (+285 miliona, +11,8%), pa na 2,93 mlrd u 2018. (+229 miliona, +8,5%). Ovo je period kada je NPL racio pao ispod 10% i banke su se opustile – novi krediti su ponovo počeli teći.

Pandemija 2020. usporila je kreditni rast, ali ga nije zaustavila – krediti su te godine porasli sa 3,06 na 3,16 mlrd eura (+97 miliona, +3,2%). Banke su se ponašale oprezno, ali kreditna aktivnost nije zamrla zahvaljujući garantnim šemama i moratorijumima na otplatu kredita koji je propisao regulator.

Istorijska kreditna ekspanzija – put prema pet milijardi (2021–2025)

Ono što se dogodilo u periodu 2021–2025. nije do tada zabilježeno u modernoj istoriji crnogorskog bankarskog sektora. Krediti su porasli sa 3,16 mlrd eura u 2020. na 5,30 mlrd eura u 2025. – apsolutni prirast od 2,14 milijardi eura ili +67,8% u svega pet godina. Tempo rasta po godini bio je konzistentan i ubrzan: 2022. (+301 milion), 2023. (+433 miliona), 2024. (+544 miliona) i 2025. (+661 milion).

Godišnji prirast kredita od 661 miliona eura u 2025. godini je apsolutni rekord crnogorskog bankarstva – nikada ranije, ni u pretkriznom bumu, sektor nije za jednu kalendarsku godinu povećao kreditni portfelj za toliki iznos. Rast od 14,2% u 2025. znači da svaki sedmi euro kreditnog portfelja nije postojao godinu ranije.

Iza ovog rasta stoji kombinacija više faktora: visoka potražnja za stambenim kreditima usljed rasta zarada uslovljenih fiskalnim promjenama, snažna investiciona aktivnost (privatna i javna), jaka turistička sezona koja finansira kapacitete, porast stranih investitora koji se kreditno zadužuju lokalno, te dugoočekivani rast kamatnih stopa na štednju koje su privukle depozite i povećale bazu sredstava iz koje banke finansiraju kreditne plasmane.

Da li je ova kreditna ekspanzija tek kratkoročni fenomen ili strukturalni trend koji ima inerciju i koji se može nastaviti, pokazaće vrijeme i to samo u slučaju ako makroekonomski uslovi ostanu povoljni.

NPL RACIO — NEKVALITETNI KREDITI (2006–2025)

NPL – NEKVALITETNI KREDITI / UKUPNI KREDITI (izvor: CBCG finansijski indikatori)
Datum	NPL racio	Promjena (pp)	Ocjena
Dec-06	2.9%	—	Istorijski minimum
Dec-07	3.2%	+0.30 pp	Niska zona
Dec-08	7.2%	+4.00 pp	Umjereni NPL
Dec-09	13.5%	+6.30 pp	Visoki NPL
Dec-10	21%	+7.50 pp	Istorijski maksimum
Dec-11	15.5%	-5.50 pp	Kritična zona
Dec-12	17.6%	+2.10 pp	Kritična zona
Dec-13	17.5%	-0.10 pp	Kritična zona
Dec-14	15.9%	-1.60 pp	Kritična zona
Dec-15	12.6%	-3.30 pp	Visoki NPL
Dec-16	10.3%	-2.30 pp	Visoki NPL
Dec-17	7.3%	-3.00 pp	Umjereni NPL
Dec-18	6.7%	-0.60 pp	Umjereni NPL
Dec-19	4.7%	-2.00 pp	Niska zona
Dec-20	5.5%	+0.80 pp	Niska zona
Dec-21	6.2%	+0.70 pp	Umjereni NPL
Dec-22	5.7%	-0.50 pp	Niska zona
Dec-23	5%	-0.70 pp	Niska zona
Dec-24	3.5%	-1.50 pp	Niska zona
Sep-25	2.82%	-0.68 pp	Istorijski minimum

 

Predkrizni mir i iluzija kvaliteta (2006–2007)

Na kraju 2006. godine, odnos učešća nekvalitetnih kredita u ukupnim kreditima (NPL racio) crnogorskog bankarskog sektora iznosio je svega 2,9%, a godinu kasnije 3,2% — vrijednosti koje su svrstale crnogorski sektor u red najzdravijih na regionalnom i evropskom nivou. Tadašnji regulatori i bankarski rukovodioci pozivali su se na ove brojke kao dokaz solventnosti i zdravlja sistema. Međutim, ono što se nije vidjelo iza ove statistike bila je brzo rastuća masa novih kredita, od kojih je dobar dio odobren bez adekvatnih kolaterala i kreditnih analiza.

Kreditni bum iz 2007–2008. sijao je sjeme koje će donijeti gorke plodove, samo što se to u NPL statistici još nije vidjelo jer su novi kredit bili još uvijek svježi i nisu stigli ući u docnju.

Kreditna kriza i eksplozija NPL-a (2008–2010)

Globalna finansijska kriza 2008. pogodila je crnogorski bankarski sektor s blagim zakašnjenjem, ali tim snažnije. NPL racio je skočio sa 3,2% krajem 2007. na 7,2% na kraju 2008. – više nego dvostruko u jednoj godini, prirast od 4,0 procentna poena. Iza ovog skoka krije se sudbina stotina preduzeća i domaćinstava koji su uzeli kredite u euforiji buma, a zatim se suočili s padom prihoda, rastom nezaposlenosti i nemogućnošću otplate.

Godina 2009. donijela je nastavak degradacije, NPL je porastao na 13,5%, prirast od 6,3 procentna poena. Ali vrhunac krize stigao je 2010. kada je NPL racio dostigao 21% – jedan euro od svakih pet plasiranih bio je nenaplativ. Ovo je bio istorijski maksimum crnogorskog bankarstva i alarm koji je promijenio odnos prema kreditnim standardima i regulatornim zahtjevima na dugi rok.

Vrijednost NPL racija od 21% iz 2010. godine stavlja Crnu Goru u sam vrh evropske liste po visini NPL-a. Jedine uporedive situacije bile su Irska, Španija i Grčka u najgorem momentu dužničke krize, što govori o ozbiljnosti situacije crnogorskog bankarskog sektora tada.

Mukotrpno čišćenje – put od 21% prema jednocifrenom NPL-u (2011–2017)

Nakon istorijskog pika od 21%, NPL racio je počeo da pada, ali sporije nego što je iko očekivao. Godina 2011. je donijela sniženje na 15,5% – pad od 5,5 procentnih poena, koji je izgledao obećavajuće. Međutim, 2012. i 2013. donijele su pogoršanje: NPL je opet porastao na 17,6% i 17,5%, jer su banke nastavile priznavati problematične kredite koje su ranije odlagale, a privredna aktivnost ostajala je slaba.

Period 2012–2014. je posebno značajan jer razotkriva dubinu problema: čak i uz nominalni pad kreditnog portfelja, NPL racio ostajao je iznad 15%, što znači da su loši krediti bili duboko ukorijenjeni i da čišćenje portfelja nije bilo moguće bez kombinacije: prodaja potraživanja, restrukturiranja, direktnih otpisa i naplate kolaterala putem sudova – svega onog što u našem pravno-ekonomskom sistemu ide presporo.

Pravi zaokret počeo je 2015. i 2016. godinom: NPL pada na 12,6% pa na 10,3% – pad od gotovo 7,6 procentnih poena u dvije godine. Ovo je period kada su banke počele agresivnije prodavati problematična potraživanja specijalizovanim agencijama, kada je regulatorni pritisak pojačan i kada je ekonomski oporavak počeo da pruža ‘kiseonik’ dužnicima.

Prelazak na nivo od 10% u 2016. godini bila je psihološki i regulatorno važna granica – signal da je sektor izašao iz zone kritičnog NPL-a i da je čišćenje ušlo u završnu fazu. U 2017. NPL je pao na 7,3%, a u 2018. na 6,7% – sektor je sada bio komforan, daleko od prethodnih visina.

Nova normalnost i istorijski minimum (2018–2025)

Od 2019. pa nadalje, NPL racio se kreće na nivoima koji su punu deceniju bili nezamislivi. Kraj 2019. donio je NPL od 4,7% – pad od čitavih 16,3 procentnih poena u odnosu na maksimum iz 2010. Ovo je rezultat višegodišnjeg sistematskog rada: banke su čistile portfelje, regulatorni okvir je osnažen, a ekonomija je rasla.

Pandemijska 2020. i postpandemijske 2021-2022. donijele su privremeno pogoršanje NPL-a na nivoe između 5%-6%, moratorijumi na otplatu kredita su privremeno odložili prepoznavanje loših kredita, ekonomska aktivnost se usporila, a banke su priznale loše kredte koje su ranije odlagale. Ipak, ovo pogoršanje se pokazalo kratkoročnim i kontrolisanim.

Od 2022. nadalje NPL je ponovo u opadajućem trendu – sa 5,7% na 5,0% pa na 3,5% na kraju 2024. i istorijski najniži nivo od 2,82% u septembru 2025. Ova vrijednost je niža čak i od ‘bezbrižnih’ 2,9% s kraja 2006. godine, kada je sektor bio u predkriznom bumu. Današnji NPL od 2,82% nije plod euforije nego disciplinovanog kreditiranja i snažnog ekonomskog ambijenta. (Podaci za 30.09.2025. su posljednja dostupna informacija sa web stranica Centralne banke Crne Gore, jer još uvijek nisu dostupni podaci o nivou NPL-a za kraj godine).

Pad sa 3,5% na 2,82% između kraja 2024. i septembra 2025. – pad od 0,68 procentnih poena za samo devet meseci, posebno je indikativan jer se dešava u kontekstu snažnog kreditnog rasta (+14%). Tipično, jak kreditni rast povlači za sobom pogoršanje NPL-a jer se povećava masa ‘mladih’ kredita koji mogu ući u probleme. Činjenica da NPL pada uprkos snažnom kreditnom rastu znači da su banke poboljšale kreditne standarde i selektivnost, a da je ekonomska aktivnost dovoljno snažna da dužnici servisiraju obaveze.

GDJE JE SEKTOR ZA 15 GODINA: SVE TRI METRIKE SIMULTANO NA MAXIMUMIMA

Pokazatelj	Dec-2010 (dno krize)	Dec-2025 (danas)	Promjena	% promjena
Ukupni depoziti	1.790 mlrd	6.072 mlrd	+4.282 mlrd	239,30%
Ukupni krediti	2.518 mlrd	5.300 mlrd	+2.782 mlrd	110,50%
NPL racio	21,00%	2,82%	-18,18 pp	—

 

Na kraju 2025. godine crnogorski bankarski sektor ostvaruje nešto što se nikada ranije nije desilo: depoziti na istorijskom maksimumu (6,07 mlrd EUR), krediti na istorijskom maksimumu (5,30 mlrd EUR) i NPL na istorijskom minimumu (2,82%). Ova trijada je klasičan ‘zlatni standard’ zdravlja bankarskog sektora — visoka kreditna aktivnost, solidna depozitna osnova i niska masa problematičnih potraživanja.

Objašnjenje leži u kombinaciji nekoliko faktora. Prvo, ekonomska baza je snažna – BDP Crne Gore bilježi solidan rast, turizam je na rekordnom nivou, a nezaposlenost je u padu. Dužnici koji su uzeli kredite imaju prihode za njihovu otplatu, uslijed povećanih zarada. Drugo, banke su naučile lekciju iz 2010. – kreditni standardi su daleko striktniji nego u pretkriznom bumu, kolaterizacija je bolja, a kapaciteti upravljanja rizicima su ojačani. Vrlo bitno – kreditna ekspanzija u najvećoj mjeri se finansira iz domaće depozitne baze, a ne iz skupog inostranog zaduživanja. Ovakav model finansiranja je zdraviji i stabilniji od modela koji je dominirao pretkriznim periodom, kada su banke kreditirale iznad kapaciteta depozitne baze oslanjajući se na međubankarsko i inostrano tržište. Danas odnos kredita i depozita (‘loan-to-deposit ratio’) je oko 87% – daleko zdraviji od pretkriznih nivoa kada je bio iznad 100%.

Rizici koji prate zlatne dane

Nijedan euforičan komentar ne bi bio potpun bez napomene o rizicima. Snažan kreditni rast – posebno rekordnih 14% godišnje – sam po sebi je faktor koji zahtijeva oprez. Iskustvo iz 2007-2010. pokazalo je koliko se lagano klizi od ‘zlatnih dana’ u krizu ako kreditni standardi oslabe. Regulatorne institucije svakako će morati pažljivo pratiti strukturu novog kreditnog rasta, posebno u segmentu kredita bez kvalitetnog kolaterala i u sektorima koji su ciklično osjetljivi poput turizma i nekretnina.

Drugi rizik je koncentracija depozitnog rasta – ako je dio rasta depozita registrovanog posljednjih nekoliko godina bio vezan za specifičan demografski ili geografski profil deponenata (npr. strani rezidenti ili investitori u nekretnine), izlaz te grupe može relativno brzo preokrenuti trend. Takođe, globalni rast kamatnih stopa koji je 2022–2024. doprinio prilivu depozita može se lako „preokrenuti“ ukoliko se okolnosti na svjetskim tržištima promijene, što može smanjiti interesovanje deponenata.

Zlatni dani nisu vječni – to je priroda finansijskih ciklusa.
Ali trenutak je svakako vrijedan dokumentovanja i prepoznavanja: crnogorsko bankarstvo nikada nije bilo ovako snažno, ovako likvidno i ovako čisto po kvalitetu portfelja kao u ovom trenutku.
To je dostignuće koje se mjeri decenijama, ne kvartalima.

(Izvor: Bankar)