Spekulacije o mogućem ranijem odlasku Kristin Lagard sa čela Evropske centralne banke (ECB) ponovo su otvorile pitanje otpornosti evropskih institucija na političke pritiske i jačanje krajnje desnice, posebno u Francuskoj.
Zašto se govori o ranijem odlasku Lagard
Zvanično, predsjednica ECB-a Kristin Lagard ne planira prijevremeno napuštanje funkcije, čiji mandat traje do kraja oktobra 2027. godine i obuhvata monetarnu politiku 21 zemlje eurozone.
Ipak, britanski Financial Times objavio je da je Lagard bliskim saradnicima navodno saopštila kako razmatra mogućnost povlačenja prije isteka osmogodišnjeg mandata. Prema tim navodima, o toj opciji razmišlja već mjesecima i o njoj je razgovarala sa visokim evropskim zvaničnicima.
Mogući odlazak bio bi tempiran prije predsjedničkih izbora u Francuskoj, zakazanih za april 2027. godine.
Izvještaj je uslijedio nedugo nakon najave guvernera francuske centralne banke Fransoa Vilroa de Gala da bi i on mogao ranije napustiti funkciju, što pojedini analitičari tumače kao dio šire institucionalne strategije.
Uticaj na izbor nasljednika
Takav vremenski okvir mogao bi omogućiti francuskom predsjedniku Emanuelu Makronu, koji se ne može kandidovati za treći mandat, da zajedno sa njemačkim kancelarom Fridrihom Mercom utiče na izbor novog predsjednika ECB-a.
Prema aktuelnim anketama, krajnje desna stranka Nacionalno okupljanje ima realne šanse da ostvari snažan rezultat na francuskim izborima, zbog čega se kao prioritet navodi očuvanje proevropskog rukovodstva na čelu ECB-a.
Finansijska tržišta zasad su mirno reagovala na ove informacije, što sugeriše da investitori potencijalni rizik trenutno smatraju ograničenim.
Zašto bi raniji odlazak bio značajan
Potencijalni odlazak Lagard krajem 2026. ili početkom 2027. mogao bi omogućiti kontinuitet monetarne politike i izbor kandidata koji uživa široku političku podršku unutar eurozone.
Kritičari, međutim, upozoravaju da bi takav potez mogao izgledati kao institucionalno prilagođavanje pravila radi željenog političkog ishoda, čime bi se doveo u pitanje imidž ECB-a kao nezavisne institucije.
„Sama odluka vjerovatno ne bi bila posebno štetna, ali bi mogla stvoriti presedan koji bi buduće vlade koristile za politički pritisak na ECB“, ocijenio je Endru Keningam, glavni ekonomista za Evropu u Capital Economicsu.
Nezavisnost ECB-a
ECB je koncipirana kao institucija nezavisna od političkog uticaja, a njen osnovni mandat — očuvanje stabilnosti cijena — zaštićen je evropskim ugovorima.
Glavni cilj banke je održavanje inflacije oko dva odsto u srednjem roku, o čemu odlučuje Upravni savjet ECB-a, koji čine članovi Izvršnog odbora i guverneri nacionalnih centralnih banaka eurozone.
Predsjednika ECB-a predlaže Evropski savjet, a potvrđuje Evropski parlament, uz široku saglasnost država članica, dok dugi i fiksni mandati služe upravo zaštiti od političkog uticaja.
Mogući uticaj krajnje desnice
Čak i u slučaju pobjede evroskeptičnih političkih snaga u Francuskoj, predsjednik države ne bi mogao direktno nametnuti promjene monetarne politike, poput ukidanja inflacionog cilja ili radikalnog ublažavanja politike kamata.
Ipak, indirektni pritisci mogli bi se pojaviti kroz povećanu javnu potrošnju ili rast javnog duga, što bi moglo destabilizovati tržišta državnih obveznica i primorati ECB na intervenciju.
Lideri Nacionalnog okupljanja već su signalizirali da bi mogli vršiti pritisak na ECB da ponovo pokrene programe kvantitativnog popuštanja (QE), instrument korišćen nakon finansijske krize 2008. godine radi podrške ekonomiji eurozone.
Ko bi mogao naslijediti Lagard
Među potencijalnim kandidatima za budućeg predsjednika ECB-a najčešće se pominju:
Klas Knot, bivši guverner centralne banke Holandije, poznat po čvrstom stavu prema inflaciji;
Pablo Ernandes de Kos, bivši guverner Banke Španije i aktuelni zvaničnik Banke za međunarodna poravnanja;
Joahim Nagel, predsjednik njemačke Bundesbanke, zagovornik fiskalne discipline i stabilne monetarne politike.
Rasplet pitanja budućeg rukovodstva ECB-a mogao bi imati dugoročne posljedice ne samo za monetarnu politiku eurozone, već i za institucionalnu ravnotežu unutar Evropske unije.
