Dva predsjednička mandata Donalda Trampa otjelotvoruju elemente kako personalizovanog stila liderstva, tako i pojavu šireg političkog pravca – trampizma. Na ličnom nivou, njegova politika oblikovana je instinktivnim, transakcionim ponašanjem, ponekad grubim i nepredvidivim, ali uvijek smjelim i histrioničnim po stilu. Ipak, ovakva personalizovana tumačenja ne treba miješati sa sistematičnijim korpusom politika i praksi. Trampizam ukazuje na duboku promjenu ne samo u načinu vođenja unutrašnje politike SAD, već i u pogledu spoljnopolitičkih savezništava i obaveza.
Trampizam
Možda iznenađujuće, lideri glavnih političkih stranaka u Sjedinjenim Državama često postavljaju sopstvene agende koje su uglavnom nejasne i nedovoljno definisane. Trampizam, za razliku od toga, počiva na prepoznatljivijoj osnovi. Njegova politička linija može se pratiti kroz seriju publikacija Mandate for Leadership, koju je Fondacija Heritidž objavljivala od 1981. do 2023. godine. Od osamdesetih godina prošlog vijeka, ovakvi američki tink-tenkovi obezbjeđuju intelektualnu i programsku osnovu za ono što je vremenom postala kritika liberalnog globalizovanog kapitalizma. Da bi se razumjelo nastajanje nove, specifične varijante američke politike, neophodno je uzeti u obzir širok spektar politika (opisanih u Project 2025, najnovijem izdanju ove serije).
Iako nije koherentna kao politička ili ekonomska doktrina, trampizam spaja elemente neoliberalizma i merkantilizma; usvaja populistički i antielitistički politički stav; njeguje lojalnost harizmatičnom lideru; afirmiše kulturne i političke vrijednosti izvedene iz američke tradicije. Umjesto nove paradigme političke ekonomije, trampizam najavljuje povratak tradicionalnijem obliku konkurentnog liberalnog kapitalizma utemeljenog na suverenitetu nacionalne države. Treba ga razumjeti kao odbacivanje progresivnog, globalizovanog liberalizma. Umjesto njega, američke nacionalističke kapitalističke vrijednosti koriste se za legitimisanje unutrašnje i spoljne politike vlade. Sa ovim pozicijama isprepletena je i Trampova borbena, harizmatična ličnost, koja je podstakla lične sukobe sa političkim liderima, kao i sa organizacijama u zemlji i inostranstvu.
Unutrašnja ekonomska politika trampizma zasniva se na klasičnom konkurentnom liberalnom kapitalizmu: privatnoj svojini, maksimizaciji profita kroz tržišnu konkurenciju i ekonomskoj koordinaciji putem kombinacije berze, finansijskih institucija i države. Ono što trampizam izdvaja jeste jačanje predsjedničke vlasti nad državnim finansijama, kadrovima i institucijama, kao i njegov neočekivani zaokret u politici međunarodne trgovine, investicija i spoljnih savezništava. Takođe, unutrašnja pitanja pokrenuta politikama različitosti, jednakosti i inkluzije, koje odstupaju od tradicionalnih vrijednosti, moraju biti korigovana.
Konsolidacijom većih predsjedničkih izvršnih ovlašćenja nad ključnim ekonomskim odlukama i kreiranjem politika, trampizam se udaljava od neoliberalne paradigme i kreće ka državno usmjerenijem i intervencionističkom obliku kapitalizma. Na primjer, Tramp je dovodio u pitanje nezavisnost Federalnih rezervi nastojeći da utiče na kamatne stope na način koji bi pogodovao privrednom rastu i zapošljavanju. On je uveo značajan zaokret ka protekcionističkoj strategiji međunarodne trgovine: 2024. godine, uoči njegovog drugog mandata, prosječna američka carina na uvoz iznosila je 2,5 odsto. Do aprila 2025, nakon uvođenja visokih carina na robu iz Kine, EU i Kanade, taj prosjek je skočio na 27 odsto. Poslije trgovinskih korekcija kasnije tokom ljeta 2025. godine, prosječna stopa se stabilizovala na 18,6 odsto. Iako su ove stope i dalje niže od nivoa iz perioda 1931–1933, kada su carine dostigle 45 odsto (a ponekad i više), ovakve mjere predstavljaju dramatičan raskid sa dotadašnjom američkom spoljnotrgovinskom politikom i ukazuju na samouvjereniju, aktivniju razvojnu ulogu države.
Učinimo Ameriku ponovo velikom
Ova protekcionistička inicijativa tijesno je povezana sa agendom „Učinimo Ameriku ponovo velikom“ (Make America Great Again). Njen cilj je da podstakne domaću proizvodnju tako što će američki proizvodi postati konkurentniji na domaćem tržištu, kao i vršenjem pritiska na strane proizvođače i američke korporacije da proizvodnju vrate u Sjedinjene Američke Države. Istovremeno, ona ima za cilj da obezbijedi i unaprijedi tehnološku prednost SAD. Trampizam u trgovinskoj politici oživio je državno vođene strategije koje su još davno zastupali Džon Mejnard Kejns i drugi autori koji su slobodnu trgovinu kritikovali kao štetnu po nacionalni razvoj. Cilj nije samo obnova radnih mjesta u proizvodnji (čime se jača Trampova biračka baza u radničkoj klasi), već, što je od šireg međunarodnog značaja, i preokretanje relativnog opadanja Sjedinjenih Američkih Država u međunarodnom poretku.
Nakon Drugog svjetskog rata, Sjedinjene Američke Države bile su glavni arhitekta međunarodnog poretka zasnovanog na pravilima, projektujući zapadne humanitarne političke vrijednosti i ekonomske norme koje su predstavljale temelj za formiranje NATO-a. SAD su podržale vojne intervencije u Koreji, Vijetnamu, na Kubi, u Čileu, na Kosovu, u Libiji, Iraku i Avganistanu, kao i, pod predsjednikom Bajdenom, aktuelni posrednički rat NATO-a u Ukrajini. Međutim, za razliku od drugih utvrđenih zapadnih lidera, Tramp i njegov krug priznaju pojavu nove međunarodne ekonomske i političke strukture. Komparativni pad Sjedinjenih Američkih Država i evropskih sila, uključujući Rusiju, ilustrovan je na grafikonu (vidi sliku), koji prati učešće vodećih nacionalnih ekonomija u svjetskom bruto nacionalnom proizvodu u periodu od 1980. do 2024. godine. Kina je 2016. godine prestigla SAD po bruto nacionalnom proizvodu, dok su sve vodeće evropske ekonomije, kao i SAD, zabilježile kontinuirani pad svog udjela na globalnom tržištu.
Linije raseda u svjetskom sistemu
Paralelno sa ravnotežom globalne ekonomske moći, postoji i politička linija raseda između dva suparnička projekta. Na jednoj strani nalazi se liberalna globalizacija, zasnovana na korporativnom kapitalizmu u okvirima nacionalnih država i koordinisana preko transnacionalnih ekonomskih tijela kao što su MMF, STO i Svjetska banka. Na drugoj strani preovlađuje državno usmjeravani kapitalizam, sa socijalističkim oblicima kontrole i kolektivnog vlasništva, čiji je najistaknutiji zastupnik Kina, koja nudi model koji direktno dovodi u pitanje zapadnu hegemoniju.
Donald Tramp je krenuo liberalnim putem, ali je razbio globalni liberalni intervencionistički poredak zasnovan na pravilima, zalažući se za nacionalnu kapitalističku političku ekonomiju utemeljenu u suverenim nacionalnim državama. Sjedinjene Američke Države su potvrdile svoj nacionalni autoritet raskidanjem sporazuma i proizvodnih mreža koje su, pod pokroviteljstvom transnacionalnih organizacija, povezivale multinacionalne korporacije. Za Trampa i njegove saveznike ovo nije samo strategija za učvršćivanje unutrašnje podrške i konzervativnih vrijednosti, već i pokušaj da se samom Zapadu ponudi alternativni oblik kapitalističkog internacionalizma – onaj koji definiše održiv put ka tome da Amerika, kao i podređene zapadne države, ponovo postanu „velike“.
Trampizam nije odustao od težnje ka američkoj hegemoniji, već nastoji da je unaprijedi kroz izrazito transakcioni pristup. Politička moć se ispoljava putem ekonomskih sankcija i pregovaranih „dilova“, a ne putem direktne vojne intervencije – iako ni ona nije u potpunosti isključena.
Trampizam se ne oslanja na ideološke obaveze, već na ekonomske troškove i koristi – na transakcionu računicu. „Mi ne tražimo rat, ne tražimo izgradnju nacija, ne tražimo promjenu režima…“ Njegova procjena rata NATO-a i Ukrajine protiv Rusije ilustruje ovu logiku: zapadne sankcije Rusiji podrazumijevaju izgubljene američke poslovne prilike, dok finansijski tereti za američki budžet u podršci ukrajinskim ratnim naporima ne donose korist američkim poreskim obveznicima. Čak se i dugogodišnji savezi, poput NATO-a, podvrgavaju transakcionoj analizi troškova i koristi.
Ipak, vojno-industrijsko-bezbjednosni kompleks nastavlja da funkcioniše kao stub podrške američke strategije. To nije izuzetak, već pravilo. On obezbjeđuje opstanak američkih političara, kao i korporacija, lokalnih zajednica i radnika zavisnih od odbrambenih ugovora, čime ovaj kompleks postaje praktično imun na političko demontiranje. Štaviše, pod Trampom je uživao povećano državno finansiranje. Iako trampizam dovodi u pitanje saveze i promoviše spoljnu politiku zasnovanu na sklapanju „dilova“, strukturni stubovi američke hegemonije ostaju netaknuti. NATO nastavlja da se širi pod američkim uslovima – sa ciljem da se troškovi prebace sa SAD, a vojni ugovori vrate u njihove okvire. Trampizam tako otkriva i promjenu i kontinuitet: odbacivanje liberalno-internacionalističke intervencionističke ideologije, ali i učvršćivanje vojne i ekonomske arhitekture koja podupire Sjedinjene Američke Države kao svjetsku hegemonu silu.
Šta slijedi?
Komentatori koji naglašavaju podijeljen stil vođstva i lični autoritarizam Donalda Trampa promašuju širu sliku. Trampizam predstavlja neideološki, pragmatičan i transakcioni pristup, zasnovan na interesima država. Na samitu Rusija – Sjedinjene Američke Države u Helsinkiju 2018. godine, predsjednik Tramp je prizvao sjećanje na ratnu saradnju SAD i SSSR-a, savez koji je ponovo pohvalio predsjednik Putin (iako ne i Tramp) na samitu na Aljasci u avgustu 2025. godine. Susret na Aljasci naglasio je pozitivne prednosti trgovine i uzajamne ekonomske koristi. Oba samita ukazuju na to da Trampovo vođstvo predviđa približavanje Rusiji.
Ukoliko trampizam uspije, Sjedinjene Američke Države neće samo prilagoditi svoju spoljnu politiku, već bi mogle i da iniciraju novi međunarodni poredak „poslije Jalte“ – onaj koji bi Zapad i Rusiju doveo bliže jedne drugima (mada pod uslovima koji još nijesu jasno definisani). Trampizam nudi mehanizam za rješavanje sukoba koji je kompatibilniji sa sadašnjim podijeljenim međunarodnim sistemom od zapadne liberalne, na pravilima zasnovane međunarodne strategije.
Da li će ovu viziju prihvatiti političke elite u Evropi, kao i da li ona može da opstane uprkos otporu ukorijenjenih protivnika unutar američke „duboke države“ (i neokonzervativnih izazova unutar Republikanske stranke), zavisi od dva ključna ishoda. Prvo, da li Trampove trgovinske i investicione politike mogu zaista da obnove američku industriju, povećaju zaposlenost i podignu profite? Drugo, da li njegova transakciona spoljna politika može da obezbijedi trajni mir u Ukrajini i da riješi odnos NATO-a sa Rusijom? Uspjeh na oba polja potvrdio bi trampizam kao istorijsku prekretnicu, nudeći nacionalno-kapitalističku alternativu liberalnoj globalizaciji i rekonfiguraciju intervencionističkog međunarodnog poretka. Nasuprot tome, neuspjeh bi diskreditovao trampizam na unutrašnjem planu: predsjednička moć bila bi ograničena; politike različitosti, jednakosti i inkluzije bile bi ponovo uspostavljene, a liberalizacija trgovine bi ublažila uslove za uvoz potrošačkih dobara. Na međunarodnom planu, intervencionistička politika bi bila obnovljena: geopolitički blokovi bi se učvrstili, a Sjedinjene Američke Države bi obnovile – a možda i produbile – postojeći Hladni rat.
Izvor: NIN.rs
