Plan javnih finansija za 2026. godinu, koji je juče predstavio ministar finansija Novica Vuković, otvara prostor za snažan investicioni ciklus, ali istovremeno otkriva niz slabosti u fiskalnom upravljanju – ocjenjuje za Bankar finansijski konsultant i kandidat za člana Fiskalnog savjeta Stevan Gajević. On upozorava da dokument nosi razvojni potencijal, ali i makroekonomske rizike koji bi, bez jačanja institucija, mogli umanjiti očekivane efekte.
Plan budžeta za 2026. godinu, ukupnog iznosa oko 3,77 milijardi eura, prema njegovim riječima pokazuje „ambiciju i želju Vlade za pokretanjem velikog investicionog ciklusa“, što je pozitivan signal za rast i razvoj. Međutim, Gajević naglašava da dokument otkriva „značajne slabosti u fiskalnom planiranju, transparentnosti i održivosti“.
Govoreći o kapitalnim izdacima, ističe da je predviđeni kapitalni budžet od 305 miliona eura, a najavljeni projekti — među kojima su 313 miliona eura za univerzitetski klinički centar, 120 miliona za „Velje Brdo“, 113 miliona za željezničku prugu i 100 miliona za auto-put — predstavljaju ozbiljan zamah u infrastrukturnim ulaganjima.
Smanjena fleksibilnost javnih finansija
Projekcije budžeta i zaduženja jasno pokazuju namjeru Vlade da investicije koristi kao „motor rasta“, što Gajević ocjenjuje pozitivnim u kontekstu modernizacije infrastrukture, zdravstva i obrazovanja. Navodi da budžet demonstrira ulaganja u konkretne sektore, uključujući 521 milion eura za zdravstvo, 368 miliona za obrazovanje i 248 miliona za saobraćaj, što ocjenjuje kao zdrav pristup razvoju javnih usluga.
Međutim, upozorava da je za 2026. planirano novo zaduženje od oko 710 miliona eura, uključujući servis dospjelih dugova, infrastrukturne kredite i obaveze prema narednim godinama.
„To znači da značajan dio budžeta mora biti posvećen ne samo investicijama, nego i otplati i servisiranju duga“, ističe Gajević, dodajući da takva struktura smanjuje fleksibilnost javnih finansija.
Gajević ukazuje i da je ukupni obim budžeta manji za oko 238 miliona eura u odnosu na 2025. godinu, što, prema njegovim riječima, pokazuje da Vlada ne očekuje rast prihoda, ali i da signalizira stagnaciju reformi i produktivnosti. Zbog takvih ograničenja, smatra, ne postoji prostor za značajnije povećanje kreditnog rejtinga, jer je „zavisnost od dodatnih zaduživanja izuzetno visoka u relativnim pokazateljima“. Dodaje da tekući i drugi rashodi ne bilježe pad, što umanjuje fiskalnu ocjenu budžeta, jer „rashodi nadmašuju prihode“.
Rizik nesprovođenja kapitalnog budžeta
Gajević podsjeća da je u Crnoj Gori „tradicionalno značajan dio kapitalnog budžeta nerealizovan ili realizovan sporije nego što je planirano“, što predstavlja rizik da najavljeni investicioni ciklus ostane samo na nivou planova.
Struktura finansiranja i ograničenja
Struktura finansiranja „nije idealna“, primjećuje Gajević jer i dalje ostaje nejasno kako zaustaviti rast deficita zdravstvenog budžeta i Fonda PIO. Ističe i da značajan dio prihoda ne zavisi od projektovanih kretanja, već od kreditnog zaduživanja i donacija, što ograničava fiskalni prostor.
Institucionalni i proceduralni deficit
Zakonski uslovi za formiranje Fiskalnog savjeta, koji treba da nadzire sprovođenje fiskalne politike i daje predloge i mjere za njeno unapređenje, stvoreni su u februaru prošle godine, ali on još nije oformljen.
“To što nije formiran Fiskalni savjet, uz kašnjenje u procedurama i česta preusmjeravanja sredstava ukazuju na institucionalnu slabost sistema” kaže Gajević koji je kandidat za člana ovog nezavisnog tijela.
„Budžetska disciplina je i dalje niska, što predstavlja jedan od najvećih fiskalnih aspekata budžeta“, naglasio je Gajević. Kao primjer navodi situacije u kojima se sredstva za razvojne stavke umanjuju u korist tekuće, neproduktivne potrošnje.
Ocjena predlogu budžeta ne može biti visoka
Budžet za 2026. ima potencijal da bude razvojni alat, odnosno njegova makroekonomska ocjena bi mogla biti visoka, ali je upravo zbog upozorenja — smanjenja budžeta u odnosu na prethodnu godinu, visoke stope zaduženja, proceduralne slabosti i rizika realizacije, neophodno da se prati njegovo izvršenje, da se insistira na transparentnosti i da javnost i nadzorni tijela imaju ulogu u provjeri opominje finansijski konsultant.
„Fiskalna ocjena budžeta ne može biti visoka jer je ne prati ravnoteža stavki prihodne i rashodne strane a ni prihodi nisu precizno definisani već su paušalni i zasnivaju se na budućem dugu. Upravo kod budućeg zaduživanja kreditni rejting igra značajnu ulogu. Na kraju smatram da nije rađeno dovoljno na smanjenju neproduktivne potrošnje“ zaključuje Gajević.
