Iako je Evropska unija politički i ekonomski transformisala kontinent, mnogi građani integraciju doživljavaju više kao izvor pravila i ograničenja nego kao nešto što poboljšava njihov svakodnevni život. Digitalni euro mogao bi to promijeniti, ali samo ako kreatori politika budu spremni da za njega vode političku borbu.
Nakon godina priprema, tri ključne institucije EU — Evropski parlament, Evropski savjet i Evropska komisija — konačno su spremne da započnu formalne pregovore o digitalnom euru. Kada se to dogodi, projekat koji je prvobitno zamišljen kao tehnokratska modernizacija monetarne infrastrukture postaće jedno od politički najspornijih pitanja na evropskoj agendi.
Evropska komisija i Evropska centralna banka (ECB) predstavljale su digitalni euro kao pokušaj prilagođavanja fiat valute digitalnom dobu. Takvo objašnjenje, iako nepotpuno, bilo je dovoljno da projekat prođe tehničku fazu pripreme. Međutim, ono vjerovatno neće biti dovoljno za naredne faze.
Digitalni euro nije samo tehnička nadogradnja. Riječ je o političkom projektu koji se uklapa u dugu tradiciju evropske institucionalne izgradnje, a njegov uspjeh ili neuspjeh zavisiće manje od tehnologije, a mnogo više od toga da li su evropski lideri spremni da ga javno brane.
Otpor bi mogao dolaziti sa više strana. Administracija američkog predsjednika Donalda Trumpa zauzela je otvoreno neprijateljski stav prema digitalnim valutama centralnih banaka, dok istovremeno podržava privatne stablecoine vezane za dolar. Rusija će gotovo sigurno digitalni euro posmatrati kao još jedno polje hibridnog sukoba protiv Evrope. Unutar same EU, euroskeptici bi projekat mogli predstaviti kao primjer pretjeranog tehnokratskog uticaja i pretvoriti ga u novu metu teorija zavjere.
Evropski kreatori politika godinama su radili na tehničkim osnovama digitalnog eura. Sada će, međutim, morati jednako ozbiljno da pristupe i političkoj borbi koja slijedi.
Evropa je gotovo osam decenija gradila ono što je britanski istoričar Tony Judt opisivao kao stvaranje zajedničkih kapaciteta kojima se nadoknađuju pojedinačne slabosti država. Evropska zajednica za ugalj i čelik, zajedničko tržište, jedinstvena valuta, Šengenski sporazum i proširenje EU — svaki od tih koraka bio je izraz političke volje koji je tragediju Drugog svjetskog rata pretvorio u trajni sistem zajedničkih institucija. Zajedno, ti procesi predstavljaju jedan od najuspješnijih političkih eksperimenata moderne istorije.
Ipak, projekat evropske integracije danas je pod snažnim pritiskom. Dok Rusija nastavlja sukob sa liberalnim demokratijama Evrope, američke bezbjednosne garancije više nijesu nešto što se podrazumijeva. Istovremeno, Kina mijenja globalne trgovinske tokove na način koji predstavlja ozbiljan izazov evropskoj industrijskoj bazi.
Njemački istoričar Kiran Klaus Patel smatra da je slika koju EU ima o sebi često bila ambicioznija od stvarnih rezultata koje je postigla. U praksi, evropske integracije nijesu bile ravnomjerne, što je stvorilo nezadovoljstvo koje su krajnje desne partije širom kontinenta iskoristile za jačanje političkog uticaja i podrivanje evropskog projekta.
Za mnoge građane Evrope, pojam „Evropa“ danas više djeluje kao udaljena administrativna struktura — izvor pravila, ograničenja i birokratskih termina koji rijetko direktno poboljšavaju svakodnevni život. Slobode koje je donijela evropska integracija jesu stvarne, ali ih građani često uzimaju zdravo za gotovo. S druge strane, troškovi i ograničenja mnogo se lakše primjećuju i izazivaju nezadovoljstvo. Projekat koji počiva uglavnom na elitnom konsenzusu i ugovorima sam po sebi ostaje ranjiv.
U središtu te ranjivosti nalazi se ono što je njemački filozof Jürgen Habermas nazivao „privlačnošću tehnokratije“ — težnja da se evropske integracije produbljuju kroz mehanizme koji zaobilaze građane u čije ime se navodno sprovode.
Digitalni euro, osmišljen među stručnjacima u Frankfurtu i Briselu, rizikuje da upadne upravo u tu zamku, jer odluke koje su tehnički racionalne, ali javnosti nedovoljno razumljive, lako postaju meta političkih napada. Nedavno istraživanje Bundesbanke pokazalo je da je samo 42% Nijemaca čulo za digitalni euro, a svega četvrtina njih mogla je tačno objasniti o čemu se radi.
Habermas je, međutim, ukazivao i na moguće rješenje — stvaranje zajedničkog evropskog identiteta kroz aktivno učešće građana u zajedničkim institucijama. Digitalni euro mogao bi postati upravo takvo zajedničko iskustvo. Većina oblika evropske integracije, od usklađivanja regulative do fiskalnih pravila, za obične građane ostaje gotovo nevidljiva. Digitalna valuta, međutim, omogućila bi stotinama miliona Evropljana da svakodnevno koriste isti platni sistem i istu infrastrukturu plaćanja, bez obzira gdje se nalaze unutar eurozone.
Jedinstveno evropsko tržište pokazalo se izuzetno pogodnim za dominaciju američkih kompanija. Oko dvije trećine kartičnih transakcija u eurozoni oslanja se na Visa i Mastercard sisteme, dok 13 od 21 članice nema sopstvenu domaću alternativu. Svaka transakcija podrazumijeva i naknade koje funkcionišu kao svojevrsni privatni porez na evropsku trgovinu. Aktuelna težnja EU ka strateškoj autonomiji u oblastima odbrane, poluprovodnika i cloud infrastrukture nema mnogo smisla ukoliko se ne proširi i na sisteme plaćanja koji predstavljaju osnovu evropske ekonomije.
Za generaciju koja evropske integracije uglavnom doživljava kroz ograničenja i pravila, digitalni euro mogao bi postati vidljiva evropska institucija koja ljudima zaista olakšava svakodnevni život. Malo je inicijativa na evropskoj agendi koje bi tako jasno pokazale konkretne koristi integracije i prekogranične saradnje.
Da li će naredne godine značiti obnovu evropskog projekta prilagođenog novim globalnim okolnostima ili početak dublje fragmentacije kontinenta, moglo bi u velikoj mjeri zavisiti upravo od rasprave o digitalnom euru. Ujedinjena EU ostala bi velika kontinentalna sila posvećena liberalnoj demokratiji, ljudskim pravima i održivoj budućnosti, dok bi podijeljena Evropa bila mnogo ranjivija na spoljne pritiske.
Evropska centralna banka sama ne može politički braniti digitalni euro. Taj zadatak moraće da preuzmu Evropska komisija, nacionalne vlade i Evropski parlament. Pri tome će morati otvoreno da objasne šta zapravo brane: digitalni euro nije samo pokušaj modernizacije sistema plaćanja u eurozoni, već evropska institucija koja se manifestuje kroz platni sistem.
Kreatori politika moraće to jasno i odlučno da saopšte javnosti. Digitalni euro ne smije postati još jedan tehnokratski projekat nametnut odozgo i dočekan sa nepovjerenjem. On mora predstavljati konkretan izraz najambicioznijih evropskih ciljeva.
Autor: Brian Judge, direktor istraživanja Programa za finansije i demokratiju na Univerzitetu Kalifornije u Berkliju
Izvor: Project Syndicate
