Sam Altman, izvršni direktor OpenAI-ja, nedavno je izazvao buru reakcija na X-u kada je priznao moguću vjerodostojnost takozvane „teorije mrtvog interneta“. Ta teorija, koja zvuči kao da je stigla iz nekog mračnog kutka interneta, često je bila svrstavana u okvire zavjere. Teorija, naime, sugeriše da je veliki dio današnjeg interneta, posebno društvenih mreža, zapravo pod dominacijom vještačkih (ne-ljudskih) aktivnosti, poput AI-generisanog sadržaja, botova i korporativnih interesa, što dovodi do smanjenja autentične ljudske interakcije. Sadržaj koji proizvode računari, LLM-ovi i botovi dodatno je ubrzan pojavom AI platformi poput Altmanovog ChatGPT-ja. Sam Altman je izjavio da ranije nije ozbiljno razmatrao ovu ideju, odnosno teoriju, ali da je sada svjestan brojnih profila na mreži koje vode veliki jezički modeli.
Istina ili mit
Izraz „mrtvi internet“ u sebi nažalost nosi istinu koju mnogi danas snažno osjećaju. Ako ste dio generacija koje su odrasle uz internet, koje su slušale spajanje modema na telefonsku liniju, vjerovatno ponekad s nostalgijom gledate na te „rane“ dane globalnog interneta. Internet 1990-ih i ranih 2000-ih bio je neuredan, ekscentričan i spontano kreativan. Forumi, fan-stranice, četovi i blogovi cvjetali su u digitalnom „divljem zajedničkom prostoru“ koji je bio prilično haotičan, ali vrlo ljudski i prije svega eksperimentalan. No, baš kao što su radio i televizija jednom podlegli oglašivačima i regulatorima, slobodni internet nije mogao opstati zauvijek. Živi web zamijenio je ovaj web koji danas imamo – mjesto gdje je pažnja valuta, a algoritmi određuju što vam se sviđa, što je popularno i traženo.
Internet više ne djeluje živahno. Da, funkcioniše i prepun je, više nego ikada, sadržaja i aktivnosti, ali ta energija i ljudskost polako ali sigurno nestaje. Ono što je većinom ostalo jeste sistem vođen mašinama optimizovanim za profit.
Ekonomija propadanja
Profit je uništio internet. Ubili smo ga jer smo htjeli da zarađuje. Kao što smo rekli, pažnja je valuta, a oglašivači plaćaju klikove, pa tek onda kvalitet – ako i tada. „SEO farme“, web-stranice koje stvaraju veliki broj niskokvalitetnih članaka i linkova kako bi manipulisale rezultatima pretraživača, ciljaju isključivo Googleove algoritme, a društvene mreže optimizuju sadržaj koji podstiče kompulsivno „skrolanje“, da ne govorimo o svim mentalnim i ostalim zdravstvenim problemima koje su društvene mreže proizvele. Sada taj modus operandi ubrzava i vještačka inteligencija pa AI modeli izbacuju „tone“ lošeg i lažnog sadržaja.
Autori rada The Dead Internet Theory: A Survey on Artificial Interactions and the Future of Social Media navode kako je do 60 odsto prometa na webu generisano botovima. Studije citirane u radu procjenjuju da skoro dvije trećine internet prometa potiče od automatizovanih sistema. Ti botovi lajkuju, dijele, komentarišu i stvaraju sadržaj kako bi oponašali ljudsko ponašanje, navode autori.
Gdje je nestao čovjek
O društvenim mrežama pišu da favorizuju metriku, a ne ljude, što je mogao primijetiti svaki stariji korisnik Facebooka kada su mu u jednom trenutku sa fid-a nestali skoro svi prijatelji, a primat preuzele sponzorisane objave, čudne stranice i uglavnom loš sadržaj.
Autori u radu navode da platforme poput Facebooka, TikToka i X-a sve više ulažu u algoritme koji maksimizuju vrijeme provedeno na platformi, što direktno povećava prihode od oglašavanja. To dovodi do senzacionalizma, homogenizacije i gubitka raznolikosti. Takođe, umjesto kvalitetnih i originalnih sadržaja, algoritmi podstiču generisanje ogromnih količina repetitivnih, površnih i često clickbait materijala kojima nije cilj informisati ili povezivati korisnike, već ih zadržati što duže i po mogućnosti izazvati neku reakciju – po mogućstvu negativnu. Istraživanje ističe i upozorenje na „astroturfing“, odnosno situacije u kojima korporacije ili vlade stvaraju lažne profile i kampanje kako bi uticale na javno mnjenje, maskirajući se kao autentični korisnici.
Podaci o stanju interneta pokazuju da se digitalni svijet brzo mijenja pod uticajem automatizacije. Prema Imperva Bad Bot Reportu, godišnjem izvještaju kompanije Imperva specijalizovane za sajber bezbjednost, prvi put u posljednjoj deceniji automatizovani promet nadmašio je ljudski, čineći čak 51 odsto ukupnog web-prometa u 2024. godini. Od toga je 37 odsto označeno kao zlonamjerni promet, dok je tek 14 odsto ocijenjeno kao benigni botovi. Slične procjene daje SOAX, međunarodna kompanija koja pruža proxy i podatkovne usluge za praćenje internet prometa, koja navodi da je u 2023. botovski promet iznosio skoro 50 odsto ukupne internet aktivnosti – raspoređeno na 32 odsto zlonamjernih i 17,6 odsto dobronamjernih botova. Prema podacima Akamai Technologies, globalnog lidera u cloud uslugama i mrežnoj infrastrukturi, botovi čine 42 odsto web-prometa, pri čemu je 65 odsto aktivnosti zlonamjerno.
Ubi nas AI
Sadržaj koji proizvode AI i botovi takođe postaje sve dominantniji. Stručnjaci predviđaju da bi do 2026. godine čak 90 odsto internet sadržaja moglo biti sintetički generisano, dok akademska studija Spennemanna iz 2025. pokazuje da je barem 30 odsto teksta na aktivnim web-stranicama već stvorio AI, a stvarni udio možda dostiže i 40 odsto. Čak i na društvenim mrežama, analiza aktivnosti tokom američkih predsjedničkih izbora 2024. pokazala je da je oko 12 odsto slika i 1,4 odsto teksta bilo AI-generisano.
Promjene se događaju i u načinu na koji internet indeksira sadržaj. Novi retrieval botovi, koje koriste OpenAI, Anthropic i drugi, zabilježili su porast od 49 odsto u prometu prema web-stranicama između kraja 2024. i početka 2025, pretražujući mrežu kako bi generisali sažetke za korisnike umjesto klasičnih Google rezultata. U muzičkoj industriji, iako AI-generisani zapisi čine samo 0,5 odsto svih streamova na platformi Deezer, čak 70 odsto takvih streamova predstavlja prevaru, generisanu pomoću botova za prikriveno izvlačenje tantijema.
Sve to utiče i na povjerenje korisnika. Prema istraživanju New York Posta, samo 41 odsto Amerikanaca smatra da je internet sadržaj istinit, dok 23 odsto smatra da je potpuno lažan, a 36 odsto mu pristupa s oprezom. Čak 78 odsto ispitanika priznaje da teško razlikuje ljudski od AI-generisanog sadržaja, dok skoro polovina njih, 48 odsto, smatra da su objave na društvenim mrežama podstaknute vještačkom inteligencijom.
Meme ili propaganda
Na prvi pogled, motivacija iza masovnog širenja AI i bot sadržaja može se činiti jednostavnom – veća interakcija generiše prihod od oglašavanja. No, kada se zagrebe ispod površine, pojavljuje se ozbiljnija prijetnja: politička propaganda i manipulacija javnim mnjenjem. Studija iz 2018. koja je analizirala 14 miliona tweetova otkrila je da su botovi sistematski širili članke s nepouzdanih izvora, često legitimizujući dezinformacije. Slični obrasci uočeni su i nakon masovnih pucnjava u SAD-u, kada su botovi na platformi X preuzimali raspravu, pojačavajući ili iskrivljujući narative vezane za događaje.
Ekonomija automatizacije
YouTube i TikTok sve su češće preplavljeni AI-generisanim videima, o čemu se već pisalo i u Lideru. Od putopisnih vodiča i kućnih recepata do deepfake vlogova u kojima virtuelni influenseri vode kanale s milionima pregleda, pa sve do AI reklama između videa. (Izludio me neki AI Tai chi čiča). Takvi sadržaji nastaju uz minimalan trošak – automatizovani glasovi, generisane animacije i lažni komentari održavaju utisak zajednice. Primjerice, niz kanala na YouTubeu objavljuje desetine videa dnevno, često recikliranih ili u potpunosti stvorenih vještačkom inteligencijom, privlačeći hiljade pregleda i dio oglašivačkog kolača.
Jedan od nedavno istaknutih primjera u svjetskim medijima ove nove generacije sadržaja je kanal Boring history for sleep. Ovaj kanal objavljuje višesatne videozapise koji se bave istorijskim temama, često s naslovima poput „How Medieval Peasants Survived the Coldest Nights“ ili „Why You Wouldn’t Last a Day in Medieval Times“. Iako se na prvi pogled čine kao edukativni sadržaji, radi se o AI-ju i pričama koje nijesu nužno povezane s tačnim istorijskim događajima (AI slop). Uprkos tome, neki od tih videozapisa privukli su milione pregleda, što izaziva zabrinutost među istoričarima i edukatorima koji se bave stvaranjem autentičnog i istraživačkog sadržaja. A takvih kanala je bezbroj. Takođe, poplava dječjih kanala s AI crtaćima, koji u većini slučajeva nemaju smisla, polako predstavlja problem i za roditelje.
Mrtav ili na samrti
Treba jasno reći: „mrtvi internet“ nije doslovna tvrdnja da je sve što radimo na mreži lažno. Ipak, postaje korisna metafora – internet je sve manje prostor „od ljudi, za ljude“. Sadržaj koji konzumiramo sve više oblikuju algoritmi, botovi i generativne mreže, dok stvarni korisnici gube dominaciju. Opasnost je u tome što se takvi vještački obrasci mogu koristiti za manipulaciju stavovima, političkim odlukama i društvenim percepcijama, a prosječni korisnik teško prepoznaje gdje prestaje ljudski uticaj, a počinje automatizacija. Kako upozorava istraživačica Vlada Rozova: „Bilo koja interakcija, trend ili ‘opšti sentiment’ na mreži može biti sintetički dizajniran da promijeni način na koji percipiramo svijet.“ Internet kakav smo poznavali – otvoren prostor za ljudsku kreativnost, raspravu i dijeljenje znanja – danas je pod snažnim uticajem automatizacije i sve veće kontrole. Sve do možda neke nove decentralizovane nostalgične platforme. U konačnici, internet nije „mrtav“, ali je ozbiljno bolestan i predstavlja opomenu u kojem pravcu idemo ako ne promijenimo način na koji gradimo i doživljavamo digitalne prostore.
