Iako Evropska komisija tvrdi da trenutno nema neposredne nestašice gasa, tržišta već reaguju na geopolitičke napetosti. Nizozemski referentni indeks TTF, ključna evropska referenca za cijene prirodnog gasa koju koriste trgovci, komunalna preduzeća i vlade, posljednjih dana je porastao zbog straha od smanjene globalne ponude ukapljenog prirodnog gasa (LNG).

Katarski ministar energetike Saad al-Kaabi upozorio je u razgovoru za Financial Times da bi rat na Bliskom istoku mogao „srušiti svjetske ekonomije“, usporiti ekonomski rast i povećati račune za energiju zbog mogućih nestašica, prenosi Euronews.

Čak i ako se sukob uskoro završi, Kataru bi, prema njegovim riječima, bile potrebne sedmice ili mjeseci da normalizuje isporuke nakon zatvaranja izvoznog LNG kompleksa Ras Laffan, koji su ove sedmice pogodili iranski dronovi.

EU ulazi u kritično razdoblje punjenja skladišta

Evropska unija u ovaj krizni trenutak ulazi sa relativno niskim zalihama. Prema podacima organizacije Gas Infrastructure Europe (GIE), skladišta gasa popunjena su oko 30 odsto, dok države članice tek ulaze u ključno razdoblje ponovnog punjenja zaliha prije zime.

Situacija podsjeća na energetsku krizu iz 2022. godine, izazvanu ruskom invazijom na Ukrajinu, iako je Evropa danas znatno više diverzifikovala izvore snabdijevanja.

Evropska komisija već je sazvala hitne koordinacione grupe i poručila da stabilnost snabdijevanja zasad održavaju američki LNG, koji čini većinu uvoza, te norveški gas iz gasovoda.

Povjerenik EU za energetiku Dan Jørgensen takođe je naglasio važnost povećanih isporuka iz Azerbejdžana putem Južnog gasnog koridora.

Najizloženije zemlje u Evropi

Uprkos diverzifikaciji, neke zemlje EU i dalje su posebno ranjive – zbog veće zavisnosti od LNG-a, katarskih isporuka ili nižih nivoa skladišta.

Prema podacima think-tanka Bruegel, EU je 2025. godine uvezla više od 140 milijardi kubnih metara LNG-a, a najveći dobavljač bile su Sjedinjene Američke Države, sa gotovo 58 odsto ukupnog uvoza.

Najveći uvoznici LNG-a u EU su:

• Francuska

• Španija

• Italija

• Nizozemska

• Belgija

Među njima su Italija i Belgija najizloženije mogućim poremećajima jer se više oslanjaju na katarski LNG.

Prema analitičkoj platformi Kpler, Katar je 2025. činio oko 30 odsto italijanskog uvoza LNG-a i oko 8 odsto belgijskog uvoza. Francuska i Španija, s druge strane, imaju veći pristup norveškim i drugim izvorima snabdijevanja.

Poljska, iako nije među najvećim uvoznicima LNG-a, takođe je značajno izložena jer je 17 odsto njenog uvoza gasa dolazilo iz Katara.

Belgija bi se mogla suočiti sa dodatnim problemom zbog relativno niskih zaliha – skladišta su popunjena oko 25,5 odsto, što je ispod prosjeka EU. Italija i Poljska imaju veće rezerve, oko 47 odnosno 50 odsto, ali i dalje značajnu zavisnost od katarskog LNG-a.

Zbog toga će se ove zemlje vjerovatno snažnije suočiti sa volatilnošću cijena dok se budu takmičile za alternativne isporuke na globalnom tržištu.

Analitičar Global Energy Monitora, Baird Langenbrunner, upozorava da bi zatvaranje katarskog izvoznog kompleksa Ras Laffan moglo imati snažan uticaj jer trenutno na tržištu nema mnogo brzih zamjena za te količine gasa.

Zemlje koje su se bolje pripremile

S druge strane, neke države EU nalaze se u znatno povoljnijoj poziciji.

Portugal se posebno ističe jer od 2020. godine više ne uvozi gas sa Bliskog istoka. Njegovi glavni dobavljači u 2025. godini bili su Nigerija i SAD, a transportne rute iz tih zemalja ne prolaze kroz Hormuški moreuz.

Portugal takođe ima visok nivo skladištenja – više od 76 odsto, što mu omogućava relativno lako povećanje uvoza američkog LNG-a ako bude potrebno.

Španija takođe ima diverzifikovanije izvore snabdijevanja i rezerve od oko 56 odsto, što je stavlja u relativno stabilnu poziciju.

Kratkoročne mjere ne rješavaju dugoročni problem

Brisel je signalizirao da je spreman da aktivira dodatne mjere ukoliko se kriza produbi. Među opcijama su:

• koordinisano smanjenje potražnje

• ubrzani zajednički programi kupovine LNG-a

• privremene mjere zaštite cijena

• finansijska podrška najpogođenijim državama članicama

Evropska komisija poručuje da svakodnevno prati situaciju sa nacionalnim vladama i da je spremna da ubrza odobravanje državne pomoći ili olakša prekogranično dijeljenje skladišta gasa.

Ipak, stručnjaci upozoravaju da kratkoročne mjere ne rješavaju suštinski problem.

Izvršni direktor energetske softverske kompanije Poder, Chris Bernkopf, smatra da je ključ u smanjenju zavisnosti od gasa.

„Pravi problem nije sistem cijena – već zavisnost od gasa koja stoji iza njega“, istakao je.

Prema njegovim riječima, dugoročna stabilnost može se postići samo širenjem obnovljivih izvora energije, većim kapacitetima skladištenja, pametnim upravljanjem potražnjom i digitalnim alatima za upravljanje energetskom mrežom.

Sljedeće sedmice pokazaće koliko su evropske države spremne da se nose sa novim energetskim rizicima i koliko je efikasna solidarnost unutar Evropske unije u vrijeme rastućih geopolitičkih napetosti.