Crnogorski željeznički sektor ulazi u novu fazu institucionalnog uređenja. Agencija za željeznice biće nezavisno regulatorno i bezbjednosno tijelo, sa ovlašćenjima da izdaje licence i sertifikate, kontroliše rad željezničkih kompanija i obezbijedi ravnopravan pristup infrastrukturi. Direktor Agencije Denis Lukač za Bankar poručuje da su najveći izazovi zastarjela infrastruktura, finansijska održivost, signalno-sigurnosni sistemi i potreba za daljim usklađivanjem sa evropskim standardima.
Koji je osnovni razlog za formiranje Agencije za željeznice i šta će se njenim osnivanjem konkretno promijeniti u odnosu na dosadašnji sistem upravljanja i nadzora u željezničkom sektoru?
Osnovni razlog za formiranje Agencije za željeznice jeste usklađivanje crnogorskog željezničkog sistema sa evropskim regulatornim okvirom, posebno u oblasti bezbjednosti, interoperabilnosti i postupne liberalizacije tržišta željezničkih usluga. Novi zakon uspostavlja jasnije razgraničenje između upravljanja infrastrukturom, obavljanja željezničkog prevoza i regulatorne funkcije države, čime se obezbjeđuje veća transparentnost i efikasnost sistema.
U tom smislu, Agencija za željeznice se formira kao nezavisno regulatorno i bezbjedonosno tijelo koje će biti nadležno za izdavanje licenci i sertifikata, nadzor nad ispunjavanjem uslova za rad, kontrolu primjene propisa, kao i obezbjeđivanje ravnopravnog i nediskriminatornog pristupa željezničkoj infrastrukturi.
Konkretna promjena u odnosu na dosadašnji sistem ogleda se u prelasku sa pretežno administrativnog modela upravljanja na nezavisani regulatorni model u skladu sa evropskom praksom, što omogućava jačanje bezbjednosti, pravne sigurnosti i konkurentnosti željezničkog
sektora.
Koje će biti ključne nadležnosti Agencije – da li će fokus biti na regulaciji tržišta, bezbjednosti saobraćaja, izdavanju dozvola, nadzoru nad infrastrukturom ili kontroli rada željezničkih kompanija?
Iz zakona proizlazi da će ključne nadležnosti Agencije obuhvatati izdavanje licenci upravljaču infrastrukture i željezničkim prevoznicima, izdavanje sertifikata o bezbjednosti, kao i nadzor nad ispunjavanjem propisanih uslova za rad svih učesnika na tržištu. Agencija će takođe voditi evidencije licenci, odlučivati o njihovom ukidanju u slučaju neispunjavanja zakonskih uslova, davati saglasnost na Izjavu o mreži, te vršiti kontrolu ravnopravnog i nediskriminatornog pristupa željezničkoj infrastrukturi.
Pored regulatorne i nadzorne uloge, Agencija ima značajnu funkciju u obezbjeđivanju primjene standarda interoperabilnosti i bezbjednosti, čime se sistem željeznica Crne Gore usklađuje sa evropskim regulatornim okvirom.
Dakle, fokus Agencije nije isključivo na bezbjednosti saobraćaja, već na širem regulatornom okviru koji obuhvata kontrolu pristupa infrastrukturi, licenciranje i sertifikaciju, nadzor nad radom učesnika na tržištu, kao i kontinuirano usklađivanje sa EU standardima i praksama.
U kakvom stanju Agencija zatiče željeznički sistem u Crnoj Gori, posebno kada je riječ o infrastrukturi, bezbjednosti, organizaciji saobraćaja i finansijskoj održivosti sektora?
Sama činjenica da zakon detaljno uređuje oblasti kao što su obnova i održavanje infrastrukture, bezbjednosne procedure, signalno-sigurnosni sistemi, upravljanje putnim prelazima, kao i planiranje i finansiranje razvoja, ukazuje da se željeznički sistem razvija u okviru kompleksnog
tehničkog i organizacionog okvira koji zahtijeva kontinuirano unapređenje i investicije.
Trenutno stanje infrastrukture može se opisati kroz nekoliko ključnih izazova. Određeni dio mreže je tehnički zastario, što utiče na ograničenja brzine na pojedinim dionicama. Signalno-sigurnosni i upravljački sistemi u značajnoj mjeri zahtijevaju modernizaciju, dok je finansijska održivost sektora u velikoj mjeri oslonjena na javna ulaganja i višegodišnje programe razvoja. Takođe, nivo usklađenosti sa evropskim standardima interoperabilnosti i bezbjednosti je u fazi postepenog usklađivanja.
Upravo iz tih razloga zakon uvodi višegodišnje nacionalne programe razvoja i planiranje investicija, čime se obezbjeđuje sistemski pristup modernizaciji infrastrukture, jačanju bezbjednosti i dugoročnoj stabilnosti željezničkog sektora.
Koji su trenutno najveći problemi crnogorske željeznice – zastarjela infrastruktura, nedostatak investicija, organizacija preduzeća, bezbjednosni standardi, brzina saobraćaja ili nešto drugo?
Najveći izazovi sa kojima se suočava željeznički sektor u Crnoj Gori odnose se prije svega na stanje i starost infrastrukture, što se direktno odražava na ograničenja brzina i operativne performanse sistema. Značajan dio mreže zahtijeva modernizaciju, dok su troškovi održavanja
visoki upravo zbog tehničke zastarjelosti pojedinih elemenata sistema.
Pored infrastrukturnih pitanja, prisutni su i izazovi u pogledu finansijske održivosti sektora, koji je u velikoj mjeri oslonjen na javna ulaganja, kao i potreba za daljim unapređenjem organizacije upravljanja i tržišnog okvira, uključujući jačanje konkurencije i efikasnosti.
U tehničkom smislu, posebno su važni dalji razvoj signalno-sigurnosnih sistema, elektrovučnih postrojenja i digitalnih rješenja za upravljanje saobraćajem, kako bi se povećali bezbjednost, pouzdanost i kapacitet mreže.
Zakon upravo prepoznaje ove aspekte i kroz jasne obaveze održavanja, modernizacije i planskog razvoja infrastrukture uspostavlja okvir za njihovo postepeno rješavanje, sa ciljem podizanja ukupnog nivoa bezbjednosti i efikasnosti željezničkog sistema.
Šta ćete vi kao direktor prvo uraditi u prvoj godini rada i koji su prioriteti koje ste postavili kao direktor?
U prvoj godini rada prioritet će biti uspostavljanje stabilnog i funkcionalnog regulatornog okvira koji omogućava efikasno i transparentno upravljanje željezničkim sektorom.
Prvi korak odnosi se na donošenje i potpunu primjenu podzakonskih akata, kao i uspostavljanje jasnih procedura za licenciranje, sertifikaciju i nadzor, čime se obezbjeđuje pravna i institucionalna uređenost sistema. Istovremeno, neophodno je sprovesti sveobuhvatnu procjenu bezbjednosnog stanja željezničkog sistema, uključujući analizu kritičnih infrastrukturnih tačaka, stanja signalno-sigurnosnih sistema,putnih prelaza i operativnih procedura, kako bi se jasno identifikovali prioriteti za intervencije.
Poseban fokus će biti na daljem usklađivanju sa evropskim standardima, kroz jačanje interoperabilnosti, obezbjeđivanje nediskriminatornog pristupa infrastrukturi i unapređenje tržišnih pravila u skladu sa EU praksom.
Na kraju, jedan od ključnih prioriteta biće i jačanje nadzorne uloge Agencije nad upravljačem infrastrukture i željezničkim prevoznicima, kako bi se osigurala dosljedna primjena propisa, viši nivo bezbjednosti i efikasnije funkcionisanje sistema u cjelini.
"/>Da li će Agencija imati ovlašćenja da kontroliše rad državnih željezničkih kompanija i da naloži otklanjanje nepravilnosti ukoliko utvrdi probleme?
Da. Agencija će imati jasna regulatorna i nadzorna ovlašćenja nad radom željezničkih preduzeća i upravljača infrastrukturom, koja obuhvataju izdavanje i ukidanje licenci, kontrolu ispunjenosti uslova za rad, nadzor nad bezbjednosnim sertifikatima, kao i provjeru dosljedne primjene propisa i tehničkih standarda.
U slučaju utvrđenih nepravilnosti ili neispunjavanja propisanih uslova, Agencija ima mogućnost da preduzme odgovarajuće mjere u skladu sa zakonom, uključujući ograničavanje ili ukidanje dozvola za rad, kao i druge mjere iz svoje nadležnosti, sve u cilju obezbjeđivanja bezbjednog,
zakonitog i pouzdanog funkcionisanja sistema.
Na taj način se uspostavlja snažan, ali prije svega preventivan i korektivni regulatorni okvir, koji ima za cilj podizanje nivoa bezbjednosti i profesionalnosti u željezničkom sektoru.
Da li formiranje Agencije predstavlja korak ka većoj liberalizaciji željezničkog tržišta i eventualnom ulasku novih operatera u teretni ili putnički saobraćaj?
Da, formiranje Agencije predstavlja važan korak u pravcu daljeg razvoja i postepenog otvaranja željezničkog tržišta u skladu sa evropskim regulatornim okvirom.
Zakon uvodi jasna načela transparentnosti, ravnopravnog i nediskriminatornog pristupa željezničkoj infrastrukturi, čime se obezbjeđuje da svi prevoznici imaju jednake uslove za korišćenje kapaciteta mreže.
Na taj način se uspostavlja model u kojem se dodjela kapaciteta vrši na osnovu objektivnih iunaprijed definisanih kriterijuma, što je u potpunosti usklađeno sa praksom evropskih željezničkih sistema.
Ovakav okvir otvara prostor za postepeni ulazak novih operatera, prije svega u teretnom saobraćaju, a dugoročno i u putničkom saobraćaju, što može doprinijeti većoj konkurenciji, efikasnosti i kvalitetu usluge u željezničkom sektoru.
Kako ocjenjujete bezbjednost željezničkog saobraćaja u Crnoj Gori i da li su potrebne dodatne kontrole infrastrukture, voznog parka i procedura?
Bezbjednost željezničkog saobraćaja predstavlja apsolutni prioritet i sistem u Crnoj Gori trenutno funkcioniše u okviru važećih tehničkih i operativnih standarda. Na pojedinim dionicama postoje uvedena ograničenja brzine, odnosno tzv. lagane vožnje, kao preventivna mjera kojom se dodatno obezbjeđuje sigurno odvijanje saobraćaja u postojećim infrastrukturnim uslovima.
Ipak, imajući u vidu starost i kompleksnost dijela infrastrukture, postoje jasni pravci daljeg unapređenja koji se odnose na pojačane kontrole infrastrukture, modernizaciju signalno-sigurnosnih sistema, unapređenje bezbjednosti putnih prelaza, jačanje nadzora nad operativnim
procedurama, kao i postepenu obnovu voznog parka i uvođenje savremenih digitalnih sistema upravljanja saobraćajem.
Novi zakon upravo daje snažan okvir za ove aktivnosti, kroz detaljno regulisanje održavanjainfrastrukture, kontrolnih mehanizama, postupanja u slučaju nedostataka, upravljanja vanrednim situacijama i unapređenja bezbjednosti na putnim prelazima.
Na taj način se bezbjednost ne posmatra samo kao trenutno stanje, već kao kontinuiran proces unapređenja kroz investicije, nadzor i modernizaciju sistema.
Koji su najvažniji investicioni projekti u željezničkoj infrastrukturi koje Agencija vidi kaoprioritet – modernizacija pruge Bar – Beograd, obnova stanica, signalizacija, elektrifikacijaili digitalizacija sistema?
Agencija za željeznice Crne Gore u okviru svojih strateških prioriteta i dalje prepoznaje modernizaciju pruge Bar–Beograd, unapređenje signalno-sigurnosnih sistema, rekonstrukciju kritičnih dionica, modernizaciju elektrovučnih i energetskih postrojenja, kao i digitalizaciju
upravljanja željezničkim saobraćajem, povećanje brzina i kapaciteta te interoperabilnost sa evropskom mrežom.
Ovi prioriteti već se konkretno realizuju kroz tekuće infrastrukturne projekte. Posebno se izdvaja projekat rekonstrukcije dionice Lutovo–Bratonožići–Bioče, za koji je potpisan ugovor, čime je formalno započeta njegova realizacija i koji predstavlja važan segment unapređenja bezbjednosti i pouzdanosti saobraćaja na pravcu Bar–Beograd.
Pored toga, u završnoj fazi izrade je glavni projekat za modernizaciju pruge Golubovci–Bar. Ovaj projekat obuhvata modernizaciju kolosijeka, objekata i prateće infrastrukture, sa ciljem podizanja nivoa bezbjednosti, povećanja kapaciteta i poboljšanja uslova eksploatacije.
(Izvor: Bankar)
