Širenje rata na Bliskom istoku i neizvjestan kraj američko-izraelskog bombardovanja Irana ne samo da je uzdrmalo svjetske berze i dramatično povećalo cijene nafte i evropskog gasa, već je natjeralo Evropu da se preračuna koliko će je ekonomski, bezbjednosno i politički koštati ukoliko ratni pohod američkog predsjednika Donalda Trumpa i izraelskog premijera Benjamina Netanyahua potraje duže od nekoliko nedjelja.
Kada je Trump pokrenuo vojnu operaciju „Epski bijes“ sa ciljem da dođe do promjene režima u Teheranu i time Kina izgubi uticaj na Bliskom istoku, evropske države su se našle u nezahvalnoj i prilično ambivalentnoj situaciji – da bi rado osudile sukob na Bliskom istoku i kršenje međunarodnog prava, ali istovremeno žele da pokažu Trumpu da su posvećene ukupnom političkom i vojnom savezu sa Amerikom. I dok je evropska reakcija na rat u Iranu bila neujednačena i blaga, prekid saobraćaja tankera sa naftom i tečnim prirodnim gasom (LNG) kroz strateški važan Ormuski moreuz prijeti da ostavi dugoročne posljedice po evropske ekonomije i izazove energetsku i ekonomsku krizu ukoliko ratna dejstva na Bliskom istoku potraju.
Štaviše, evropske države suočile su se i sa prijetnjom iranskih napada na evropske vojne baze i misije, ali i sa mogućnošću novog talasa izbjeglica, kao i terorističkih napada na američke, izraelske, ali i evropske institucije u srcu Evrope.
EU na margini
Kako prenose svjetski mediji, Ujedinjeni Arapski Emirati i Katar privatno lobiraju kod američkih saveznika da im pomognu da ubijede Trumpa da posegne za izlazom koji bi skratio američke vojne operacije protiv Irana, dok istovremeno kupci gasa iz Zaliva ističu da Kina nastoji da ubijedi Teheran da strateški važan Ormuski moreuz drži otvorenim i time omogući nesmetanu svjetsku trgovinu energentima i sirovinama.
Za to vrijeme Evropska unija bezuspješno pokušava da pronađe jedinstven odgovor na američko-izraelske napade na Iran. Dok su predstavnici Evropske komisije pozvali sve strane na uzdržanost, Njemačka, Francuska i Velika Britanija u zajedničkom saopštenju kritikovali su Teheranove kontranapade na zemlje u regionu, za razliku od Španije koja je osudila američke napade, ocjenjujući ih kao kršenje međunarodnog prava. Štaviše, vlada španskog premijera Pedra Sancheza zabranila je američkoj vojsci da koristi baze u Španiji za bombardovanje Irana.
Prema ocjeni evropskih komentatora, Evropa je ponovo dozvolila da bude svedena na sporednu ulogu.
„Šta Evropljani rade? Kao i obično, muče se da odluče kako najbolje da odgovore na sukob. Nijesu bili uključeni u planiranje, pa čak ni u izvršenje. Njihova uloga bila je ograničena na apele sa strane. To nije uvijek bio slučaj. SAD su se oslanjale na solidarnost Evrope u svojim ratovima u Iraku i Avganistanu početkom 2000-ih. Poštovanje prema onima koji su nekada bili njihovi najbliži saveznici ustupilo je mjesto preziru“, ističe komentator austrijskog lista „Salzburger Nachrichten“ Thomas Sendlhoger, podsjećajući da je jedan američki senator blizak predsjedniku Trumpu rekao da su Evropljani postali „jadni“ i „meki“, jer evropski lideri nijesu aplaudirali bombardovanju Irana.
I dok se većina evropskih lidera neugodno meškolji na pitanja o kršenju međunarodnog prava prilikom bombardovanja Irana i ubistva vrhovnog vođe ajatolaha Alija Khamneija, njemački kancelar Friedrich Merz jasno je stavio do znanja da smatra da je u ovom slučaju međunarodno pravo „irelevantno“.
„Klasifikovanje napada na Iran u odnosu na međunarodno pravo imaće relativno mali efekat ili nikakav efekat“, rekao je Merz, dodajući da diplomatski okvir „nije uspio da riješi problem iranskih nuklearnih ambicija i stoga je gotovo“. „Ovo nije vrijeme za predavanja našim saveznicima. Dijelimo njihove ciljeve čak i ako nijesmo u stanju da ih sami postignemo.“
U očiglednoj podršci Trumpovim potezima, Merz je istakao da „sa neophodnom dozom realizma radimo sa partnerima na mirovnom poretku na Bliskom istoku, kao i u Evropi“. Iako je upozorio SAD i Izrael da vojna operacija „nije bez rizika“, njemački kancelar je prije svega pozvao Iran da „odmah zaustavi“, kako je rekao, „neselektivne napade“.
Bezbjednosni rizici za Evropljane
S druge strane, portparol iranske diplomatije juče je rekao da međunarodna zajednica mora odlučiti da preuzme svoju odgovornost prije nego što bude prekasno, posebno ističući Evropu.
„Proces rata koji je započeo uskoro će zahvatiti Evropu. Vatra koju su SAD i cionistički režim zapalili zahvatiće cijeli svijet“, rekao je portparol iranskog ministarstva spoljnih poslova Esmaeil Baghaei, dodajući da je evropski pristup kontradiktoran te da svako kršenje zakona, moralnih principa i Povelje Ujedinjenih nacija ima posljedice za svakog pojedinca na Zemlji. „Ako evropske zemlje to razumiju, onda će se sigurno pokrenuti iz svog stanja indiferentnosti.“
Ova izjava dodatno je povećala evropsku zabrinutost, ne samo zbog mogućih iranskih udara na evropske baze i brodove u regionu, već i zbog mogućih terorističkih napada na evropskom tlu koje bi, prema ocjeni stručnjaka, mogli organizovati takozvani spavači iranske tajne službe među brojnom iranskom dijasporom u Evropi. Plimni talas sa Bliskog istoka već je udario obale EU, jer je iranski dron pogodio bazu britanskog vazduhoplovstva na Kipru.
Zapravo, Evropa već posredno učestvuje u ovom bombardovanju jer SAD koriste brojne baze na evropskom tlu – od one najveće u Ramštajnu u Njemačkoj, preko baze na portugalskom ostrvu Terseira, do logističkog centra u vojnoj bazi u Rumuniji. Međutim, bezbjednosni rizici za Evropu idu mnogo dalje, jer je Turska već izjavila da se sprema za masivni novi talas ilegalnih migracija koji će sasvim sigurno pokušati da stigne do EU. Pri tome je realno očekivati i druge posljedice slične onima nakon vojnih intervencija u Siriji, Iraku i Libiji – od uspostavljanja koridora za trgovinu ljudima ka Evropi, preko porasta kriminala, islamskog terorizma i seksualnih napada, do rasta podrške populističkim i krajnje desnim partijama u Evropi.
„Što duže traje rat u Iranu, to će posljedice po Evropu biti teže – nafta, gas, đubriva, uz velike bezbjednosne prijetnje za Stari kontinent koje ne želim ni da pominjem“, ističe austrijsko-bugarska ekspertkinja za geopolitiku Velina Čakarova, dodajući da će prva žrtva biti potpuna diverzifikacija od ruske nafte i gasa na čemu Brisel insistira od početka rata u Ukrajini.
Energetska kriza na pomolu
EU se već dobrim dijelom odrekla ruske energije i uglavnom se preusmjerila na dobavljače iz SAD i sa Bliskog istoka. Međutim, najnovije vijesti da je Irak zaustavio proizvodnju na svom najvećem naftnom polju, a Katar u potpunosti proizvodnju energenata, izazvale su dodatni potres na tržištu energenata, naročito u Evropi kojoj se očigledno približava drugi veliki energetski šok za manje od pet godina.
Skok cijena holandskog TTF-a za prirodni gas od oko 50 odsto u svega nekoliko dana širi strah da bi nova energetska kriza mogla dodatno oslabiti EU i natjerati je da prizna da strukturno nije konkurentna, što bi moglo ubrzati egzodus industrijskog kapitala sa Starog kontinenta.
Sada već moguća dugotrajna blokada isporuka kroz Ormuski moreuz, ključnu rutu između Irana i zemalja Zaliva za transport nafte i LNG-a, predstavlja odlične vijesti za američke i ruske proizvođače, a izuzetno loše za evropske i azijske kupce nafte i gasa.
Ipak, za sada nema mnogo panike da će ovo izbaciti eurozonu sa kursa. Kako ocjenjuje Holger Schmieding, glavni ekonomista u „Berenbergu“, on i dalje zasniva svoje prognoze na prosječnoj cijeni nafte tipa Brent od 65 do 70 dolara po barelu, čak i nakon što je ona u ponedjeljak probila 80 dolara.
„Očekivao bih da će Trump uložiti veliki trud da spriječi trajni rast cijena energije koji bi mu mogao naškoditi kod kuće“, rekao je Schmieding. „Američki birači su ga već krivili za visoke potrošačke cijene prije udara na Iran.“
Zatvaranje Ormuskog moreuza zbog prijetnji Iranske revolucionarne garde ima negativan uticaj na Evropu, ne toliko zbog sirove nafte koliko zbog sirovina za đubriva. Oko 40 odsto svjetskog izvoza sumpora i 30 odsto svjetskog izvoza uree transportuje se ovim kanalom, što bi moglo dramatično povećati cijene đubriva u Evropi u trenutku kada se približava proljećna sjetva.
Za razliku od Azije, kroz ovaj moreuz koji povezuje Omanski i Arapski zaliv prolaze tankeri sa sirovom naftom od koje samo tri odsto završava u EU, dok 38 odsto odlazi u Kinu, 15 odsto u Indiju, 12 odsto u Južnu Koreju, 11 odsto u Japan, a 14 odsto u ostatak Azije. Zbog toga Kina ima snažan interes da se plovidba kroz Ormuski moreuz održi, jer kroz njega prolazi oko petine svjetskog pomorskog transporta nafte i gasa.
Za razliku od Kine i Južne Azije, koje i dalje mogu privremeno povećati upotrebu uglja dok su isporuke LNG-a blokirane, EU se i dalje čvrsto drži ekološke politike pa ima malo prostora za takva preusmjeravanja. Štaviše, evropska skladišta gasa nikada nijesu bila praznija, naročito u Njemačkoj.
„Postoje izlazi za Evropu – kroz sopstvenu proizvodnju gasa i nova nuklearna postrojenja, uz tehnološke inovacije za povećanje kapaciteta skladištenja, unapređenje mreža i povećanje udjela obnovljivih izvora energije“, ističe Velina Čakarova i dodaje da dodatni regulatorni teret mora biti uklonjen.
Dužina rata određuje sudbinu eurozone
Prema ocjeni analitičara Bloomberg Economicsa, zbog američko-izraelskih udara na Iran i Teheranove odmazde cijena nafte bi mogla preći 100 dolara, dok je evropska cijena gasa već u riziku da dodatno poraste ako se sukob intenzivira. U tom slučaju očekuje se rast inflacije i pad BDP-a u glavnim evropskim ekonomijama, što će stvoriti suprotstavljene pritiske na centralne banke.
„Ako sukob bude kratkotrajan i cijene energije porastu samo privremeno, šteta će biti ograničena“, rekli su ekonomisti Bloomberg Economicsa Antonio Barroso i Simona Delle Chiaie. „Međutim, dugotrajan rat koji održava cijene nafte i gasa visokim mogao bi natjerati vlade da troše više kako bi zaštitile birače od rastućih troškova – i staviti pod pritisak aktuelne lidere.“
Naredne četiri nedjelje mogle bi odrediti da li se evropska ekonomija suočava sa novom krizom ili samo sa preprekom u oporavku. Duže bombardovanje moglo bi sabotirati početni oporavak eurozone i ponovo podstaći inflaciju u EU, koju je Evropska centralna banka posljednjih godina nastojala da obuzda.
Prema ocjeni Carstena Brzeskog iz ING-a, oslanjanje na naftu i gas iz regiona čini EU „najizloženijom velikom ekonomijom“ posljedicama dešavanja u i oko Irana.
Evropski analitičari zasad ne žure sa novim procjenama i uglavnom poručuju da „čekaju da vide šta će se dogoditi“.
Kao okvirno pravilo, trajni rast cijene nafte od 10 dolara po barelu podiže inflaciju u eurozoni za oko 0,4 procentna poena, dok bi ekonomski rast u tom slučaju bio niži za oko 0,15 procentnih poena.
I dok investitori djeluju oprezno i klade se na relativno kratak sukob, očigledno je da su evropske obveznice pale, a trgovci gotovo u potpunosti odustali od opklada na smanjenje kamatnih stopa Evropske centralne banke.
„Evropa je mjesto gdje makroekonomske posljedice najviše pogađaju, a tajming nije mogao biti gori“, napisali su stratezi ING-a u bilješci svojim klijentima.
Izvor: Bloomberg Adria
