Investicija EU u okviru Global Gateway-a od 12 milijardi eura za Centralnu Aziju zaustavlja se na sirovinama, saobraćaju i energiji. Nedostajući stub je istraživanje – a Kazahstan je spreman da bude partner, a ne kamenolom, piše Sajasat Nurbek.
Sajasat Nurbek je ministar nauke i visokog obrazovanja Republike Kazahstan od 2022. godine.
Paket Global Gateway
Brisel je odlučio da je Centralna Azija važna. Prvi samit EU i Centralne Azije u Samarkandu prošle godine, paket Global Gateway od 12 milijardi eura, izjava o namjeri za kritične sirovine, podsticaj da se Transkaspijski srednji koridor učini ozbiljnom alternativom ruskim rutama — zajedno označavaju najambicioznije evropsko otvaranje prema regionu u jednoj generaciji.
Kao kazahstanski ministar, pozdravljam ovo. Ali želim da ukažem na nešto što trenutna strategija izostavlja.
Pogledajte kako se raspoređuje 12 milijardi eura: saobraćajni koridori, kritične sirovine, voda i energija, digitalna povezanost. Svaki euro usmjeren je na ono što se može izvući iz Centralne Azije ili premjestiti preko nje. Nijedan nije usmjeren na ono što se s njom može stvoriti. EU gradi sofisticirano partnerstvo sa Kazahstanom koje do sada tretira moju zemlju kao ležište i tranzitnu rutu — ne kao mjesto gdje se proizvodi znanje.
To je strateška slijepa tačka, a njeno zatvaranje je u interesu same Evrope.
Razmotrite logiku koju sama Komisija koristi u vezi sa sirovinama. Olivier Doens iz DG INTPA to je ovog mjeseca u Briselu otvoreno rekao: nije dovoljno osigurati pristup rudnicima dok drugi dominiraju rafiniranjem, preradom i tehnologijom. „Moć“, rekao je, „biće u rukama onih koji kontrolišu vađenje, rafiniranje, preradu, transportne standarde, finansiranje i u konačnici industrijske kapacitete.“ U pravu je. Ali ta logika ne staje na metalurgiji. Isto važi i za znanje. Partnerstvo koje uvozi kazahstanski litijum, a ignoriše kazahstanske laboratorije, ponavlja, u oblasti istraživanja, upravo onu zamku zavisnosti iz koje EU kaže da želi da pobjegne.
Dozvolite mi da iznesem šta Kazahstan zapravo donosi — jer je to više nego što Brisel trenutno pretpostavlja.
U protekle tri godine obnovili smo institucionalni sistem našeg istraživačkog sistema. Novi Zakon o nauci i tehnološkoj politici. Nivo tehnološke spremnosti kao standard za evaluaciju istraživanja. Digitalizovano, konkurentno finansiranje istraživanja. Proširena otvorena nauka. Zakonom smo se obavezali da povećamo potrošnju na istraživanje i razvoj na jedan odsto BDP-a do 2029. godine, uz ugrađeno privatno sufinansiranje. Ovo nijesu saopštenja za javnost; to su neglamurozni institucionalni uslovi koji zemlju čine prihvatljivom za ozbiljnog istraživačkog partnera, a ne primaoca pomoći.
Ljudski kapital
Tu je i ljudski kapital. Gotovo polovina kazahstanskih istraživača mlađa je od 40 godina — demografski profil kojem većina istraživačkih sistema EU može samo da zavidi — a udio žena u našoj naučnoj radnoj snazi je snažan i raste.
Takođe smo glasali našim institucijama. Otprilike 40 partnerstava sa stranim univerzitetima sada djeluje na kazahstanskom tlu. Cardiff — prvi univerzitet Russell grupe koji je otvorio kampus u Centralnoj Aziji — nalazi se u Astani. Heriot-Watt, Coventry, Queen’s University Belfast, Univerzitet u Arizoni; i iz same Unije, Univerzitet Lorraine, Grenoble INP–Phelma, Politecnica delle Marche i njemački partneri, uključujući Univerzitet Anhalt, Hochschule Hof i Hochschule Mittweida. Evropski univerziteti ne posmatraju Kazahstan iz daljine. Oni već ovdje djeluju.
Zatim, tu je vještačka inteligencija, gdje je jaz između percepcije i stvarnosti najveći. Kazahstanski nacionalni superračunar, Alem.cloud, radi na NVIDIA H200 GPU-ima i ubraja se među najmoćnije sisteme na svijetu — najveći računarski klaster u Centralnoj Aziji sa velikom razlikom. Na njemu smo obučili nacionalni model velikog jezika, uveli obuku za vještačku inteligenciju za stotine hiljada univerzitetskih studenata i potpisali jedan od najvećih svjetskih suverenih ChatGPT Edu sporazuma. Ovo je suvereno računarstvo kakvo većina država članica EU ne posjeduje. To je upravo vrsta kapaciteta koje Evropi treba više na njenoj periferiji, a ne manje.
Evo zašto bi to trebalo da bude posebno važno Briselu. Prioriteti same EU — zelena tranzicija, kritične sirovine, sigurnost vode na kontinentu koji se suši, prilagođavanje klimatskim promjenama, vještačka inteligencija, nauke o životu — aktivna su istraživačka područja Kazahstana. Ne predlažemo saradnju na temama koje Evropa smatra perifernim. Radimo na istim problemima, iz geografije koja nam daje podatke i terenske uslove koje Evropa ne može da reprodukuje: Kaspijsko more, stepa, glečeri Tjen Šana, jedna od najznačajnijih zona vodnog stresa i energetske tranzicije na planeti.
A Kazahstan se već bavio multilateralnom naukom. Međunarodni centar za nauku i tehnologiju, sa sjedištem u Astani, godinama upravlja prekograničnim istraživanjima upravo prema standardima upravljanja, transparentnosti i odgovornosti koje zahtijeva Horizon Europe.
Ne samo resurs…
Kazahstan se Briselu ne obraća kao molilac. Pristupamo mu kao zemlja sa istinskim istraživačkim kapacitetom, mladom naučnom zajednicom, regionalnim znanjem koje Evropi nedostaje i dokazanom posvećenošću institucionalnim standardima koji saradnju čine stvarnom.
Evropa je odlučila da je Centralna Azija, kako je rekla fon der Lajen, „srce Evroazije“. Pitanje je hoće li istraživačka politika EU sustići njenu geopolitiku — ili će i dalje tretirati jednog od svojih najspremnijih partnera kao resurs koji treba osigurati, a ne kao um koji treba angažovati, prenosi Seebiz.eu.
