U periodu između 2015. i 2025. godine evropske kompanije bile su izložene nizu globalnih šokova koji su značajno narušili funkcionisanje lanaca snabdijevanja. Trgovinski sukobi između SAD-a i Kine, pandemija COVID-19, rat u Ukrajini, poremećaji u globalnim transportnim pravcima poput blokade Sueckog kanala i problema u Panamskom kanalu te rastući protekcionizam donijeli su višestruke izazove za privredu Evropske unije, navodi se u analizi Evropske investicione banke (EIB).
Dokument EIB-a zasniva se na analizi podataka iz dvije velike ankete – EIB Investment Survey (EIBIS) i Supply Chain Survey (SUCH) – koje obuhvataju više od 12.000 kompanija u EU i 800 u SAD-u. Cilj istraživanja bio je, kako se navodi u dokumentu, utvrditi kako evropske kompanije odgovaraju na poremećaje u lancima snabdijevanja, koje strategije prilagođavanja sprovode i kakvu ulogu u svemu tome ima regulatorno i finansijsko okruženje.
Najveće prepreke za kompanije u 2023. i 2024. bile su ograničen pristup sirovinama, poremećaji u logistici i manjak poluprovodnika. Iako se broj kompanija koje navode trgovinske tenzije kao glavnu prepreku prepolovio između 2023. i 2024, problemi poput regulatornih zahtjeva i troškova usklađivanja s novim standardima ostali su prisutni, pa čak i porasli.
Posebno su pogođene bile kompanije koje uvoze izvan EU, naročito iz Kine. Njih 36 posto smatra da je snabdijevanje esencijalnim inputima iz Kine pod visokim rizikom od prekida. Nasuprot tome, samo šest posto onih koje uvoze iz EU dijeli tu zabrinutost.
Većina kompanija reagovala je ulaganjem u jačanje otpornosti. Među najčešćim mjerama su ulaganja u digitalno praćenje ulaznih dobara (25 posto kompanija) te diverzifikacija dobavljača (21 posto kod uvoznika izvan EU). Takođe, značajan broj preduzeća povećao je zalihe sirovina i proizvoda.
Kompanije koje uvoze iz SAD-a i Kine češće diverzifikuju partnere (29 i 33 posto) nego one koje uvoze isključivo iz EU (13 posto). Zanimljivo je da 36 posto kompanija koje diverzifikuju nabavku to čini isključivo unutar EU, dok 46 posto njih kombinuje dobavljače iz EU i trećih zemalja.
„Istovremeno, sposobnost jedinstvenog tržišta EU da zaštiti uvoznike od rizika u lancima snabdijevanja ima svoje prirodne granice. Naime, nijesu svi inputi potrebni u proizvodnim procesima dostupni unutar Evrope. Više od 40 posto kompanija navelo je da bi im bilo teško da zamijene postojeći uvoz neesencijalnih dobara isporukama iz Evropske unije. Taj udio još je veći kada je riječ o esencijalnim inputima i iznosi 60 posto, dok za kompanije koje esencijalne sirovine uvoze iz Kine ta brojka doseže čak 73 posto. Slična je situacija i kod pokušaja zamjene uvoza dobavljačima izvan EU, što ukazuje da je dostupnost proizvoda uopšte jedna od glavnih prepreka prilagođavanju lanaca snabdijevanja“, navodi se u ovom izvještaju.
Uticaj investicionih prepreka i digitalne spremnosti
Kompanije koje se suočavaju s više investicionih prepreka, poput nedostatka kvalifikovane radne snage, visokih troškova energije i regulatorne nesigurnosti, rjeđe sprovode prilagođavanja. Na primjer, među kompanijama bez značajnih prepreka, 32 posto povećava zalihe, dok to čini samo 27 posto onih koje se suočavaju s tri ili više prepreka.
S druge strane, digitalne i inovativne kompanije dvostruko su sklonije ulaganju u digitalno praćenje lanaca snabdijevanja i češće diverzifikuju dobavljače u odnosu na ostale. Takođe, kompanije koje primaju finansijsku podršku bilo kroz subvencije ili povoljne kredite, češće ulažu u prilagođavanje.
U 2023. i 2024. godini većina kompanija suočila se s porastom ulaznih troškova – od energije i sirovina do zarada. Posebno je porasla stavka bruto zarada. Kompanije koje se oslanjaju na kineske dobavljače bilježile su manji porast ulaznih cijena, pa su one rjeđe prenosile rast troškova na potrošače.
S druge strane, među kompanijama koje nabavljaju isključivo unutar EU, čak 42 posto najavilo je povećanje prodajnih cijena, dok je taj udio kod uvoznika iz Kine bio 25 posto.
Kompanije u konkurentnijim sektorima poput osnovne proizvodnje češće su bile prinuđene da povećaju cijene kako bi sačuvale profitabilnost. No, neke su kompanije odlučile privremeno apsorbovati troškove kako ne bi izgubile tržišni udio.
Unutrašnje tržište EU pokazalo se ključnim u očuvanju stabilnosti. No, prepreke poput fragmentisanih regulatornih zahtjeva i dalje ometaju njegov puni potencijal. Prema procjenama MMF-a, regulatorna fragmentacija unutar EU ekvivalentna je carinama od 40 posto za robu i 110 posto za usluge, prenose Financije.hr.
„Ovakvi strukturni izazovi podstakli su Evropsku uniju na strateško preispitivanje sopstvene industrijske pozicije. Geopolitičke prilike dodatno su naglasile potrebu za diverzifikacijom proizvodne baze i smanjenjem strateških zavisnosti. U tom kontekstu Evropska komisija pokrenula je CRISP okvir (Complexity and Relatedness Industrial Smart Policy) – analitički alat zasnovan na podacima koji državama članicama pomaže da identifikuju složene proizvode visoke dodate vrijednosti u čijoj proizvodnji već imaju preduslove, kao i da utvrde pod kojim uslovima mogu proširiti svoju industrijsku bazu na još složenije proizvodne segmente“, navedeno je u analizi EIB-a.
Zelena tranzicija i dekarbonizacija lanaca snabdijevanja
Klimatske politike postaju sve važniji faktor u oblikovanju lanaca snabdijevanja. Gotovo polovina kompanija već prati svoje emisije, uključujući one u lancu nabavke. Dvostruko više velikih kompanija od malih i srednjih preduzeća već sprovodi ili planira mjere dekarbonizacije.
Među glavnim preprekama za dekarbonizaciju kompanije navode visoke troškove ulaganja u niskougljenične tehnologije, manjak pouzdanih podataka o emisijama dobavljača te nedostatak podsticaja države i industrijskih tijela.
Evropske kompanije, kako je ocijenjeno u zaključku izvještaja, pokazale su otpornost i prilagodljivost u suočavanju s globalnim trgovinskim i logističkim šokovima. No, prilagođavanje lanaca snabdijevanja ostaje dugotrajan, skup i složen proces.
Politike koje podržavaju inovacije, digitalizaciju, jačanje unutrašnjeg tržišta i zelenu tranziciju biće ključne za dugoročnu konkurentnost i bezbjednost privrede Evropske unije u sve nestabilnijem globalnom okruženju.
