Dok Evropska centralna banka (ECB) užurbano priprema uvođenje digitalnog eura, sve je više znakova da se iza ovog projekta kriju ozbiljni rizici za građane. Iako zvanična retorika naglašava prednosti poput finansijske nezavisnosti Evrope, stvarnost je znatno složenija i potencijalno opasnija.

Ubrzani tempo ka digitalnom euru

Prema najnovijim informacijama dostupnim 2025. godine, ECB je značajno ubrzala svoje planove za uvođenje digitalnog eura. Iako se ranije pominjao vremenski okvir između 2027. i 2029. godine, sada postoje naznake da bi razvoj mogao početi već u novembru 2025. godine, nakon završetka zakonodavnog procesa EU i konačne odluke Savjeta guvernera ECB-a.

ecb.europa.eu navodi da bi digitalni euro trebalo da omogući “svakome izvršavanje trenutnih, sigurnih plaćanja u prodavnicama, online i između pojedinaca, bez obzira na državu eurozone ili pružaoca platnih usluga.” Prema podacima francuskog ministarstva ekonomije, “razvoj i implementacija digitalnog eura mogli bi započeti od novembra 2025. godine.”

Neriješeni problemi privatnosti građana

Jedan od najproblematičnijih aspekata digitalnog eura jeste pitanje privatnosti. Iako ECB tvrdi da će digitalni euro garantovati “potpunu privatnost za offline plaćanja i visok nivo privatnosti za online transakcije”, realnost ukazuje na drugačiju sliku.

Za razliku od gotovine, koja omogućava anonimne transakcije, digitalni euro će po definiciji stvarati digitalne tragove. Ovo otvara mogućnost za dosad neviđeno praćenje finansijskog ponašanja građana. Evropska komisija i ECB dosad nijesu ponudili zadovoljavajuće odgovore na pitanje kako će tačno štititi privatnost korisnika, naročito u kontekstu sve strožih propisa protiv pranja novca.

Digitalni euro neće biti poput gotovine – svaka transakcija biće zabilježena, stvarajući digitalnu arhivu finansijskog ponašanja građana koja bi mogla biti dostupna vlastima i potencijalno hakovana od strane zlonamjernih aktera, prenosi Logicno.com.

Rizik za bankarski sistem i ekonomsku stabilnost

Uvođenje digitalnog eura predstavlja ozbiljan rizik za evropski bankarski sistem. Ako građani počnu masovno prebacivati sredstva iz komercijalnih banaka u digitalne euro novčanike, to bi moglo izazvati značajnu nestabilnost bankarskog sektora.

ECB planira da uvede ograničenja na količinu digitalnih eura koje pojedinac može posjedovati (pominje se iznos od 3.000 eura), ali takva ograničenja mogla bi biti nedovoljna u vremenima finansijske krize. Tokom nestabilnosti, građani bi mogli brzo prebaciti sredstva iz banaka u sigurniji digitalni euro, što bi izazvalo moderni oblik “navale na banke” i potencijalno produbilo krizu.

Dodatno, banke se oslanjaju na depozite građana za finansiranje kredita domaćinstvima i preduzećima. Smanjenje tih depozita moglo bi dovesti do smanjenja kreditne aktivnosti i usporavanja ekonomskog rasta.

Opasnost od centralizacije i kontrole

Digitalni euro mogao bi dovesti do neviđenog nivoa centralizacije monetarne kontrole. Za razliku od današnjeg sistema gdje ECB djeluje kroz komercijalne banke, digitalni euro bi mogao omogućiti centralnoj banci direktnu kontrolu nad monetarnim politikama koje utiču na građane.

Ovakva centralizacija otvara vrata za potencijalne zloupotrebe poput:

• uvođenja negativnih kamatnih stopa direktno na digitalne novčanike građana

• programabilnog novca sa ograničenjima o tome šta građani mogu kupiti

• vremenskih ograničenja za potrošnju koja bi mogla prisiliti građane da troše umjesto da štede

• novih oblika monetarne kontrole koji trenutno nijesu mogući sa fizičkom gotovinom

Američka dominacija i stablecoini

Dok Evropa razvija digitalni euro, američki dolar već dominira u svijetu digitalnih valuta. Prema Finextra, ekonomista i savjetnik ECB-a Jürgen Schaaf upozorava da “stablecoini zasnovani na američkom dolaru trenutno čine oko 99% ukupne tržišne kapitalizacije stablecoina. Nasuprot tome, stablecoini denominovani u eurima ostaju marginalni – sa tržišnom kapitalizacijom manjom od 350 miliona eura.”

Ova situacija predstavlja dvostruki problem: s jedne strane, postoji opasnost da će Evropa zaostati u digitalnoj monetarnoj trci, dok s druge strane, brzopleto uvođenje digitalnog eura moglo bi stvoriti više problema nego koristi.

Kibernetička bezbjednost i tehnološki rizici

Digitalni euro nije imun na krađu i, poput svih digitalnih platnih sredstava, mogao bi postati meta prevara ili kibernetičkih napada. ECB još nije jasno objasnila kako će obezbijediti sistem protiv sve sofisticiranijih hakerskih napada.

Iskustva sa drugim digitalnim finansijskim sistemima pokazuju da su bezbjednosni rizici realni i stalni. Za razliku od gubitka fizičke novčanice, hakovanje digitalnog novčanika moglo bi rezultirati trenutnim gubitkom svih sredstava.

Alternativa: Lokalne i open source digitalne valute kao garancija autonomije i privatnosti

Dok ECB gura svoj centralizovani model digitalnog eura, širom svijeta već postoje uspješni primjeri lokalnih i open source digitalnih valuta koje obezbjeđuju privatnost, podržavaju lokalne ekonomije i vraćaju kontrolu u ruke građana. Ove alternative nude snažan kontrast problematičnom digitalnom euru.

Sarafu u Keniji – Model za lokalni razvoj

Jedan od najuspješnijih primjera alternativnih digitalnih valuta je kenijski Sarafu. Sarafu koristi blockchain tehnologiju za izgradnju monetarnog sistema zasnovanog na društvenim odnosima koji se razlikuju od onih na kojima počiva kapitalistički novac. Umjesto centralizovanog sistema kojim upravlja centralna banka, Sarafu je ugrađen u postojeće lokalne institucije, posebno tzv. “chamas” – lokalne grupe za štednju i zajmove.

Sarafu pokazuje kako se blockchain tehnologija može koristiti za stvaranje novca koji nije kontrolisan od strane državnih ili bankarskih elita, već od same zajednice. Ovaj model bi se mogao primijeniti i u Evropi kao zdrava alternativa digitalnom euru.

Brixton Pound – Lokalna valuta koja jača zajednicu

U Londonu, četvrt Brixton ima svoju lokalnu valutu – Brixton Pound – koja postoji već više od decenije. Brixton Pound nije osmišljen da zamijeni funtu sterling, već djeluje kao “komplementarna valuta” koja podstiče lokalno trošenje i jača otpornost lokalne ekonomije.

Tom Shakhli, generalni direktor Brixton Pounda, objašnjava da je ova valuta pomogla u transformaciji percepcije nekad problematične četvrti: “Kada ljudi pomisle na Brixton, previše njih pomisli na bande, drogu i nerede. Mi pokušavamo okrenuti tu predstavu naglavačke.”

Ovakve lokalne valute obezbjeđuju da novac ostaje u lokalnoj zajednici, podržavaju male preduzetnike i stvaraju osjećaj zajedništva koji se ne može postići centralizovanim digitalnim eurom.

Chiemgauer u Njemačkoj – Regionalna valuta koja cvjeta

Njemačka već ima uspješnu regionalnu valutu – Chiemgauer – koja cirkuliše u bavarskoj regiji Prien am Chiemsee. Ova regionalna valuta dizajnirana je da podstiče lokalnu ekonomiju i zajednicu.

Chiemgauer pokazuje da su lokalne valute održive čak i u razvijenim ekonomijama eurozone. Ovaj model mogao bi se proširiti i na druge regione kao alternativa digitalnom euru, obezbjeđujući lokalnu ekonomsku autonomiju.

Túmin u Meksiku – Valuta za one na marginama

Meksički Túmin počeo je kao studentski projekat na Interkulturalnom univerzitetu Veracruz. Danas se koristi u opštini Espinal u Meksiku, gdje većina stanovnika radi za minimalnu platu i pristup gotovini je ograničen.

Túmin pokazuje kako lokalne valute mogu biti posebno vrijedne u područjima sa ograničenim pristupom tradicionalnom bankarstvu, pružajući finansijsku uključenost i podršku lokalnim proizvođačima.

Prednosti lokalnih digitalnih valuta u poređenju sa digitalnim eurom

Lokalne digitalne valute nude brojne prednosti koje centralizovani digitalni euro ne može pružiti:

• Privatnost – mnoge lokalne digitalne valute dizajnirane su da štite privatnost korisnika, bez stvaranja digitalnih tragova dostupnih centralnim vlastima.

• Lokalni ekonomski razvoj – omogućavaju malim i srednjim preduzećima pristup novim izvorima finansiranja i podstiču lokalnu potrošnju.

• Decentralizacija moći – umjesto koncentracije finansijske moći u rukama ECB-a, lokalne valute demokratizuju monetarnu kontrolu.

• Otpornost sistema – raznolik ekosistem lokalnih valuta manje je ranjiv na sistemske rizike i kibernetičke napade.

• Inovacije – lokalne valute često služe kao poligoni za testiranje novih finansijskih modela i tehnologija.

Potrebno je djelovanje

Dok se Evropa kreće ka digitalnom euru, građani moraju biti svjesni svih implikacija ovog radikalnog zaokreta u monetarnoj politici. Umjesto brzog uvođenja pod izgovorom tehnološkog napretka i konkurentnosti, potrebna je temeljita javna rasprava o svim aspektima digitalnog eura i djelovanje.

Postojanje uspješnih lokalnih i open source digitalnih valuta pokazuje da postoje alternative centralizovanom digitalnom euru koji prijeti privatnosti i autonomiji građana.

Pitanje koje sebi moramo postaviti nije samo “kada će digitalni euro biti dostupan”, već i “želimo li uopšte digitalni euro u obliku koji se trenutno predlaže”? I možda još važnije: “Zašto ne bismo podržali razvoj lokalnih digitalnih valuta koje već dokazano funkcionišu i štite interese građana?”