Hiljade rijetkih knjiga nestaje iz evropskih antikvarnica jer ih kompanije koje su povezane sa razvojem alata vještačke inteligencije masovno kupuju i skeniraju da bi obučavale nove AI modele. Potom ih fizički uništavaju.
Prema pisanju američkih, njemačkih i švajcarskih medija od proljeća ove godine antikvari u Evropi su počeli da dobijaju neuobičajeno velike narudžbine knjiga od kompanije „Zoom Books“ koja je registrovana u Kanadi.
Kupuju uglavnom stručnu literaturu objavljenu sedamdesetih godina prošlog vijeka, za beletristiku su manje zainteresovani. Od jednog prodavca kupuju desetine, pa i stotine knjiga.
Knjige se prvo dopremaju u privremena skladišta u Njemačkoj odakle se transportuju u Kanadu i Sjedinjene Američke Države.
„Vašington post“ piše da veliki dio knjiga završava u procesu „destruktivnog skeniranja“ što znači da se knjizi odstranjuje povez, stranice se digitaliziju velikom brzinom, a fizički primjerak se potom reciklira, tj. trajno se uništava.
Ovaj američki list navodi i da je kompanija „Anthropic“ koja je tvorac AI sistema „Claude“ u okviru projekta „Project Panama“ potrošila desetine miliona dolara na kupovinu i obradu miliona štampanih knjiga.
U dokumetima u koje je „Vašington post“ imao uvid navodi se da su na projektu bili angažovani stručnjaci koji su ranije radili na projektu „Google Books“, zbog iskustva u masovnoj digitalizaciji knjiga.
Kanadska kompanija „Zoom books“ zvanično je negirala da učestvuje u digitalizaciji i uništavanju knjiga za potrebe razvoja modela jezičke inteligencije.
Ipak, pojedina udruženja izdavača u Evropi već traže jasnija pravila o korišćenju autorskih dijela za razvoj sistema vještačke inteligencije.
Početkom godine je i hiljade pisaca objavilo „praznu knjigu“ pod nazivom „Ne kradi ovu knjigu“ u znak protesta protiv AI kompanija koje koriste njihov rad bez dozvole i naknade.
„Ne kradi ovu knjigu“ ne sadrži tekst unutar korica, već samo spisak autora. Među piscima koji su učestvovali u ovom projektu su nobelovac Kazuo Išiguro, Filipa Gregori, Ričard Osman.
Ova knjiga je objavljena nedjelju dana prije nego što je Vlada Velike Britanije trebalo da predstavi procjenu ekonomskih troškova predloženih izmjenom zakona o autorskim pravima.
Na zadnjoj korici „prazne knjige“ navodi se i poruka da Vlada Velike Britanije ne bi smjela da legalizuje korišćenje knjiga u korist kompanija za obuku vještačke inteligencije bez saglasnosti autora.
Raspravu je u Londonu dodatno podstakao predlog Vlade da se kompanijama dozvoli korišćenje dijela zaštićenih autorskim pravima, osim ako oni ne zatraže izuzeće iz tog procesa.
Ovaj predlog je izazvao negativne rekacije brojnih umjetnika među kojima su pjevač Elton Džon i glumica Džulijan Mur, koji su kritikovali mogućnost ublažavanja zakona o autorskim pravima.
Vlada Velike Britanije je 18. marta odustala od planova da dozvoli kompanijama za vještačku inteligenciju da koriste djela zaštićena autorskim pravima bez dozvole autora.
Biban Kidron, članica parlamenta koja je predvodila protivljenje predlozima u Domu lordova, izjavila je tada da „ništa osim političke volje ne stoji na putu da se umjetnicima omogući da vide kako i gde kompanije za vještačku inteligenciju koriste njihov rad, što bi im otvorilo put da budu kompenzovani“.
Sudovi na strani AI kompanija
U decembru 2025. Amazon je dodao AI funkciju u Kindl koja čitaocima omogućava da „pričaju“ sa knjigom. Mnogi autori kritikovali su tu funkciju, jer su strahovali da su modeli vještačke inteligencije obučavani na sadržaju koji je zaštićen autorskim pravima, bez dozvole ili naknade.
Amazon je tada odgovorio da se sadržaj knjiga ne koristi za obuku osnovnog modela, već da alat vidi kao „proširenje funkcionalnosti pretrage koja već postoji u Kindlu“.
Pravno gledano, AI kompanije su postigle značajne pobjede. U presudi po kolektivnoj tužbi za kršenje autorskih prava koju su autori podnijeli protiv „Antropika“ u junu 2025, američki sudija Vilijam Alsap odlučio je da korišćenje zaštićenih dela za obuku AI modela spada pod doktrinu „fer upotrebe“ (fair use).
U sličnim tužbama protiv kompanija „Meta“ i „Stability AI“, sudovi su uglavnom stali na stranu kompanija.
Neki slučajevi su još u toku. Poput kolektivne tužbe koju su podnijeli autori i medijske kompanije poput „Njujork tajmsa“, gde je sud naložio kompaniji „OpenAI“ da podeli 20 miliona čet-logova sa tužiocima u procesu otkrivanja dokaza.
„OpenAI“ je saopštio da je slučaj bez osnova i da korišćenje javno dostupnih informacija predstavlja „fer upotrebu“.
Vreme
