Zašto Evropska unija ne bi mogla, na neki način, zamijeniti ono što joj je decenijama predstavljala Amerika, a bila je najbolji prijatelj i najbliži mogući partner – ideološki, kulturološki, bezbjednosno – Kinom? Ne bi bilo isto kao s Amerikom, ali može li barem donekle?

Veze Evrope i Amerike toliko su oslabile da ispitivanja javnog mnjenja u državama članicama pokazuju visok nivo nepovjerenja anketiranih građana prema Americi. To pokazuje da se soft power Amerike u Evropi gotovo potpuno istopila i da bi, da je bilo koja ranija administracija na vlasti u Vašingtonu, alarm već zvonio. Ali ovima je svejedno, toliko se svijet promijenio…

Strateška autonomija

Evropske veze s Rusijom prekinute su i pogoršavaće se, pa se postavlja pitanje zašto se onda EU i Kina ne bi mogle naći na pola puta, na obostranu korist.

Kada je, u vrijeme prvog Trampovog mandata, mada i ranije, postalo jasno da se američki prioriteti mijenjaju, u dijelovima evropskih poslovnih i političkih elita, u Njemačkoj, Francuskoj, Italiji, Holandiji, poigravalo se tom idejom. Razmišljalo se da li bi se mogao postići čvršći odnos Brisela i Pekinga, doduše ne na ideološkim sličnostima kao što je bilo u doba Hladnog rata sa Sjedinjenim Državama, nego ograničeniji, distanciraniji i zasnovan na pragmatičnim postavkama.

Maštalo se o tome da bi Evropa zadržala bezbjednosne veze sa SAD-om, dakle čvrst i neupitan NATO i sve garancije koje iz toga proizlaze, ali bi ekonomski bila mnogo bliža Kini nego što bi se to nužno svidjelo Sjedinjenim Državama. Tu ideju najbolje su artikulisali Francuzi.

Ruska energija, američka odbrana i kineski lanci snabdijevanja – Evropa je sada već naučila da se ni u koga ne treba previše pouzdati.

Emanuel Makron je još 2023. godine, kada je posjetio predsjednika Sija u Pekingu, izjavio kako Evropa „neće biti američki vazal“. To je tamo bilo dobro primljeno, ali su smatrali da se odnosi na to da EU ni Francuska neće protestovati kada Kina odluči da pripoji Tajvan. Već je to bio nesporazum, jer Makron nije zagovarao da Kina zamijeni Ameriku kao starijeg partnera, nego da Evropa čvršćim vezama s Kinom sebi obezbijedi veći prostor za samostalno djelovanje, ono što danas zovemo strateška autonomija.

Drugim riječima, bilo bi idealno kada bi Kina pomogla Evropi u njenom osamostaljivanju od Amerike i generalno evropskom osamostaljivanju.

Ako je iko to mogao staviti na sto, onda je to francuski predsjednik, zbog istorijskih veza Francuske i Kine. U svoje vrijeme, kineska revolucija, odnosno sam Mao, bili su inspirisani Francuskom revolucijom i francuskom idejom prosvjetiteljstva. Dobro, davno je to bilo, ali činjenica je da i danas u Pekingu jedino Francusku gledaju nešto malo bolje od ostalih evropskih zemalja.

Ali, isključeno je da bi Peking u bilo čemu pomogao jačanju EU. Ne samo to, nego se Kina svrstala uz Rusiju u napadu na Ukrajinu, što nanosi direktnu štetu Evropi.

Kada je taj kineski stav postao jasan, onda je i Unija, takođe 2023. godine, artikulisala novi stav prema Kini, proglasila je „sistemskim rivalom“ i uvela politiku takozvanog smanjenja rizika u odnosima s Kinom. Sistemski rival, recimo kolokvijalno, znači da je Kina protivnik ili suparnik u svemu, od shvatanja svijeta i vrijednosti po kojima bi svijet trebalo da funkcioniše do ekonomije. Percepcijski, pak, pad povjerenja u Ameriku nije doveo do rasta povjerenja u Kinu, barem ne među poslovnim elitama, a u široj javnosti prema Kini vlada ravnodušnost.

Kako se postaviti?

Preciznije pitanje, kada se sve ovo uzme u obzir, glasi: Kako održati bliske ekonomske veze s Kinom, sada i u narednim godinama, tom Kinom koja ekonomski napada EU, koja podržava Rusiju, otvorenu prijetnju bezbjednosti Evrope, dok je paralelno za Evropu najveći mogući imperativ održati NATO i bezbjednosne veze s Amerikom? S Amerikom koja insistira na slabljenju trgovinskih veza Evrope i Kine, možda će oko toga ucjenjivati i koja, doduše ne sistematično, ali tu i tamo, hirovito, daje podršku agresivnoj Rusiji.

Kako se postaviti prema dvije velike suprotstavljene sile od kojih svaka na neki način ugrožava EU, a obje su joj potrebne? Da je idealno, ne bi bilo rata u Ukrajini, a u Evropi bi postojala razvijena industrija koja ne bi zavisila od američke tehnologije niti od svega onoga što Kina ima, a EU nema. No, nije tako, nego upravo obrnuto. Kao ni američko-evropski odnosi, ni evropsko-kineski nikada nijesu bili gori.

Znamo do koje je mjere Evropa zavisna od lanaca snabdijevanja iz Kine u najvažnijim sektorima, na primjer farmaceutskoj industriji i zelenoj tehnologiji. Svijest o tome, šok zbog toga koliko Evropa zavisi od Kine, postao je šokantno jasan u vrijeme krize Kovida, kada je utvrđeno da se čak i zaštitne maske moraju uvoziti iz Kine. Uzgred, kineske kompanije preuzele su iz Evrope čak i proizvodnju paracetamola, da ne govorimo o lijekovima za srčane ili bubrežne bolesti ili regulaciju pritiska. To sada izaziva nervozu.

Zbog svega toga, u EU se nizom mjera podiže odbrambeni zid prema jeftinom uvozu iz Kine koji se pokazao kao velika prijetnja domaćoj industriji. Možda, kao posljedica, zaista i uslijedi reindustrijalizacija Evrope, barem ponegdje.

Odbrambeni zid najbolje se prepoznaje u antisubvencijskim carinama na kineska električna vozila, koje su se počele postepeno uvoditi od 2024. godine, a sada su u potpunosti na snazi. Takođe, mnogo jača nego ranije je provjera kineskih investicija u ulaganja u važnu infrastrukturu, poput morskih luka, što je veliki problem, i 5G mreža, kao i generalno udjela kineskih državnih subvencija kada nude proizvode Evropi, gdje proizvođači nemaju državne potpore.

Treći dio odbrambenog zida je karbonska provjera kineskih proizvoda. Odnosno, ako su evropski proizvođači obavezni da poštuju zelene mjere, onda moraju biti i kineski. Ove mjere odnose se na uvoz čelika, cementa, aluminijuma, đubriva i sličnog.

Zahlađenje Kina – EU

Nekada te evropske mjere prolaze nezapaženo za širu javnost, ali nešto će i odjeknuti. Primjera radi, od 1. jula uvode se carine na robu do 150 eura s platformi Temu, Shein i AliExpress. To će pogoditi i evropske kupce, jer će neki proizvodi biti dvostruko skuplji, ali će i poljuljati kineske proizvođače. Taj evropski zid Kina smatra napadom na sebe i ranije evropsko-kineske dogovore i sprema se na odmazdu, koja će, sudeći prema ranijim primjerima, biti precizna i inteligentna.

Kako to Kina radi, vidjelo se prije dvanaest godina kada je poplava jeftinih kineskih solarnih panela uništila taj sektor u Njemačkoj, gdje su se preduzetnici baš nadali da će imati prostor za rast u zelenoj tranziciji. Na invaziju kineskih solara, Evropa je odgovorila protivmjerama, a Kina je onda naciljala ne tek Francusku, nego još fokusiranije, regije u Francuskoj koje su proizvodile sireve i vina i oslanjale se na izvoz u Kinu. Taj mali udarac pokrenuo je političko nezadovoljstvo u Francuskoj, koje je trebalo gasiti. Kao odgovor, EU je pokrenula ispitivanje štetnosti materijala u kineskim igračkama i tekstilu koji je stizao u Evropu. I tako dalje. U međuvremenu je i kineska industrija solarnih panela zapala u krizu, a Kina je ponovo, kao odgovor na carine na Temu i Shein, naciljala evropske mliječne proizvode, odnosno francuske sireve i likere, špansku svinjetinu i njemačke limuzine.

Takođe, Kina je pojačala kontrole izvoza minerala i rijetkih ruda koje su EU potrebne za njenu industriju, i sada se Evropa okreće svijetu tražeći gdje toga još ima. Ako je nešto EU naučila, to je onda da se ne treba ni u koga previše pouzdati – ni u rusku energiju, ni u američku odbranu, ni u lance snabdijevanja iz Kine – i da je prošlo vrijeme širom otvorenih vrata svakom namjerniku koji bi rekao da želi trgovati.

No, ovaj razvoj događaja je logičan. Evropska unija decenijama je propovijedala i širila misiju slobodne trgovine, ali sada, suočena s američkim carinama i nepredvidljivošću s jedne strane, i kineskim izbjegavanjem reciprociteta i ekspanzijom s druge, uzmiče od stroge linije i nastoji da se zaštiti i konačno pokazuje zube. Ti iskeženi evropski zubi su regulativa i sama činjenica da je EU veliko i bogato tržište.

Ne može se govoriti o trgovinskom ratu Evrope i Kine, ali svi vide da je nastupilo veliko zahlađenje odnosa, u kojem je jedino dobro to što obje strane strahuju da se ne ode predaleko. Ako uporedimo dvije sile i Evropu u sredini, i pogledamo ponašanje, iako udaljenija, Kina se čini racionalnijom od Trampove Amerike. No, ta utjeha nije prevelika.

Mi smo njima smiješni

Sada je situacija takva da EU nastoji da u odnosu prema Kini pronađe treći put, uski prolaz kojim bi se štitila od dampinga, a da joj istovremeno stalno prigovara zbog toga što drži Rusiju na nogama i time omogućava Putinu da bude stalna prijetnja Evropskoj uniji. Inače, Kina ne krije da pomaže Rusiji, ali tvrdi da bi rat u Ukrajini bio davno gotov kada bi joj zaista pomagala onoliko koliko Putin traži. Dakle, takvim doziranjem pomoći Kina šteti Evropi, a Putina drži, slikovito rečeno, na kratkoj lajni.

No, EU podiže svoj odbrambeni zid i zato da podigne evropski ugled na svjetskoj sceni, jer Kina pomalo i prezire Evropu kao slabog i zavisnog igrača.

Kada se čitaju analize kineskih instituta ili kineska saopštenja, oni koriste pristojne formulacije poput „fragmentirana Evropa“ ili „Evropa koja slabi“. No, kako upozoravaju svi koji zaista poznaju Kinu, činjenica je da je Evropa za Kinu prvenstveno jedan krasan, bogat, slikovit, lijep muzej, u kojem stanovnici ne znaju da su i sami muzejski eksponati koji su tehnološki i inovacijski zaglavili. Mi smo njima smiješni.

Iako tamošnji bogataši i te kako žele da kupuju najskuplje njemačke BMW-e radije nego svoje male i štedljive EV-e, Njemačka im je smiješna zbog toga što nije modernizovala auto-industriju i zbog toga što nameti kojima Njemci udaraju na industriju čelika posljedično dovode i do političkog rasta popularnosti ekstremističkih stranaka. Činjenica je da najjača evropska zemlja, Njemačka, zaostaje i u vještačkoj inteligenciji, pa su, dakle, konstatuju Kinezi, Evropljani sami krivi što im konkurentnost opada.

Zatim, Evropa se ne snalazi oko migracija, predobro se živi, Evropa nije demografski dovoljno vitalna, nego je stara, dok se neboderi u njihovim mnogoljudnim gradovima, koje jedva znamo po imenu, kao mnoštvo falusa dižu u nebo sugerišući kako Kina raste. Potom, EU nema jedinstvenu spoljnu politiku, nema ni svoju vojsku, nema objedinjene standarde u vojnoj industriji pa proizvodi nekompatibilne djelove. Ne samo to, nego ne razumiju kakva je EU uopšte organizacija ako nema čvrstog lidera.

Tramp im je protivnik, ali je lider. Putin je lider, i presrećni su što su sada oni, Peking, a ne više Kremlj, jači partner u odnosu. Si je lider.

Si je nedavno veoma lijepo primio Aleksandra Vučića, mnogo svečanije nego Ursulu fon der Lajen, i zaista im tamo nije jasno, apsurdno im je, da je u Evropi, iz njihove tačke gledišta, tom zadnjem zapadnom ispupčenju evropskog kontinenta, ta neka fon der Lajen jača od Vučića. To je za njih anomalija. Teško to prihvataju.

Kineska revolucija i Mao bili su inspirisani Francuskom revolucijom. Davno je to bilo, ali i danas u Pekingu jedino Francusku gledaju nešto malo bolje…

Zbunjujuća Evropa

U toj novoj personalizovanoj međunarodnoj politici poštuju se oni koji odluke donose odmah, brzo i u što manjem krugu. Kada je s druge strane Evropa, koja odlučuje konsenzusom 27 članica i nakon konsultacija, oni to nastoje da ignorišu i, slično kao i Amerikanci, pregovaraju direktno sa članicama. U tom novom personalizmu, ni evropska diplomatija još se nije rekalibrisala, ali ni javnost. Primjer je kako niko od nas ne može da shvati da američki predsjednik u najosjetljivije pregovore u Moskvi ili na Bliskom istoku šalje svog druga i zeta, umjesto stvarne poznavaoce ili diplomate. Ali, to je sada tako. S kineske strane, pak, kineska diplomatija naprosto ne zna kako da postupa prema EU kao stvarnoj ekonomskoj sili, pa dakle i političkoj. Naime, ako ne vide jednog lidera – dakle, ako ne personalizuju – ne vide mogućnost da se postigne dogovor koji bi se održao, kaže Sense Hofstede, analitičar i stručnjak za Kinu iz Brisela.

Zbog toga ih mjere koje se donesu na nivou EU-a, i koje se zatim poštuju, veoma zbunjuju.

Ne razumiju da Evropa zaista želi svoj prostor, do te mjere to ne shvataju da misle da se radi o manevru, pa je raširen stav da je evropska „strateška autonomija“ zapravo potez koji Brisel povlači prema uputstvima iz Vašingtona. Naravno da imaju i stvarne eksperte koji poznaju Evropu i koji političke elite drugačije brifiraju, ali u medijima, i daleko od uskih elita, Kinezi ne mogu da prihvate da EU nije vazal Amerike, da ne postupa prema američkom diktatu, a pogotovo sada kada su porasle američko-kineske tenzije.

Kina na EU gleda samo kao na izdanak Amerike i smatra da, udarajući po Evropi, zapravo udara po Americi. Evropa na Kinu sve više gleda kao na prijetnju svom razvoju i blagostanju i, zbog podrške Rusiji, kao na indirektnu prijetnju bezbjednosti.

No, zvanično, Kina ipak ne može sebi da priušti da pretjera s ekonomskom odmazdom prema Evropi, jer i sama ima svoje slabosti. S jedne strane, ne može sebi da priušti da previše udari i previše uništava, jer bi sebi zatvorila tržište i jer bi potpuno gurnula Evropu prema Americi, a s druge strane, iako je ogromna zemlja, i ona ima svoje slabosti.

Kineski problemi

Prema odličnoj studiji analitičara iz holandskog EUSS think tanka, „kinesku spoljnu politiku sada oblikuju podjednako slabost domaće ekonomije kao i spoljne ambicije. Usporeni rast, brzo starenje stanovništva, sektor nekretnina opterećen dugovima i smanjenje fiskalnog prostora narušavaju ‘dividendu rasta’ koja je dugo održavala legitimitet Kineske komunističke partije“. Prosperitet stagnira.

Analitičari iz evropskih think tankova i konsultanti preporučuju političarima da što brže sprovedu to smanjenje rizika. Evropska komisija se ne protivi previše, ali zemlje koje pogađa kineska trgovinska odmazda oklijevaju. Recimo, mliječna industrija, velike kompanije, izgubile su prošle godine oko 280 miliona eura jer je Kina uvela odgovarajuće carine. Ili, Kina uvozi svinjetinu iz Evrope u vrijednosti od više od dvije milijarde eura, najviše iz Španije. Možda će oštar ton Madrida prema Americi ove godine omekšati Peking?

Možda, a ako da, onda će to biti zato da se oslabi EU kao zajednica. Ispada, čini se, da Evropa ne može zamijeniti Ameriku Kinom. To bi bilo kao zamjena jedne zavisnosti drugom vrstom zavisnosti. Obje sile su hirovite i nepouzdane.

S Amerikom više nema automatizma i bliskosti u vrijednostima. S Kinom nemamo ni bezbjednosni okvir, niti postoji međusobno političko povjerenje. Obje sile ne vide Uniju kao ravnopravnog partnera, ali Kina još manje nego Amerika. No, ne dolazi u obzir da se prekinu ekonomske veze s Kinom, nego se odnos svodi na nelagodno balansiranje između saradnje i odbrane sopstvenih interesa. To je tako, za sada.

Autor: Ines Sabalić

Izvor: Poslovni.hr