Prema posljednjim preliminarnim podacima Ministarstva finansija, javni dug Crne Gore na kraju 2025. godine iznosio je 5,18 milijardi eura, odnosno 63,5% BDP-a, dok je budžetski deficit dostigao 3,96% BDP-a. Time su oba ključna fiskalna pokazatelja trenutno iznad mastrihtskih kriterijuma koje Evropska unija smatra osnovom fiskalne stabilnosti.
Upravo zbog toga, kako se navodi u Nacrtu zakona o budžetu i fiskalnoj odgovornosti, uvodi se obaveza da Vlada priprema poseban plan fiskalne konvergencije ukoliko javni dug pređe prag od 60% BDP-a, kako bi se obezbijedila njegova „silazna putanja u srednjem roku“.
Praktično, to znači da će buduće vlade morati da planiraju smanjenje udjela javnog duga u ekonomiji i ograničavaju rast budžetskog deficita, uz strožu kontrolu javne potrošnje i zaduživanja.
Uz plan smanjenja javnog duga i budžetskog deficita, novi zakon donosi i značajne promjene u kontroli javne potrošnje. Među važnijim novinama je uvođenje tzv. „spending review“ sistema, odnosno dubinske analize javne potrošnje, za koji Ministarstvo finansija procjenjuje da bi mogao omogućiti racionalnije trošenje državnog novca i smanjenje neefikasnih rashoda.
Novi zakon predviđa i veću kontrolu nad javnim ustanovama i subjektima koji se finansiraju iz budžeta. Uvodi se četvrti nivo organizacione klasifikacije budžeta, kako bi država detaljnije pratila trošenje novca u školama, bolnicama, sudovima i drugim institucijama koje se finansiraju iz državne kase.
Prvi put uvodi se i obaveza rodno odgovornog budžetiranja, što znači da će institucije morati da prikazuju kako budžetska potrošnja utiče na rodnu ravnopravnost i različite društvene grupe.
Važna promjena odnosi se i na sopstvene prihode institucija. Novi sistem omogućava ustanovama da neutrošena sredstva prenose u narednu godinu, umjesto dosadašnje prakse da se sredstva vraćaju u budžet krajem godine, što je često podsticalo ubrzano trošenje novca u decembru.
U Nacrtu zakona navodi se da budžetski deficit opšteg nivoa države ne bi smio biti veći od 3% BDP-a, dok javni dug ne bi trebalo da prelazi 60% BDP-a, osim u vanrednim okolnostima poput ekonomskih kriza, epidemija ili elementarnih nepogoda.
U Izvještaju o sprovedenoj analizi procjene uticaja propisa navodi se da je cilj novih pravila „jačanje fiskalne discipline i uvođenje preciznijih mehanizama fiskalne konvergencije“, u skladu sa reformisanim fiskalnim pravilima Evropske unije iz 2024. godine.
Za Crnu Goru, koja želi da postane naredna članica Evropske unije, ovo praktično znači da će morati da pokaže Briselu da može dugoročno održavati stabilne javne finansije i kontrolisati rast javnog duga i budžetskog deficita.
Evropska unija posljednjih godina posebno insistira na fiskalnoj održivosti država kandidata, jer visok dug i deficit povećavaju rizik budžetskih kriza i otežavaju funkcionisanje unutar evropskog ekonomskog sistema i eurozone.
Zbog toga Ministarstvo finansija u Izvještaju navodi da se zakon donosi radi dodatnog usklađivanja sa evropskim fiskalnim okvirom i obavezama iz pregovaračkih poglavlja 32 i 33, koja se odnose na finansijsku kontrolu i budžetski sistem EU.
Novi zakon predviđa i dodatno jačanje Fiskalnog savjeta Crne Gore, uvođenje srednjoročnog budžetskog planiranja i strožiju kontrolu budžetske potrošnje.
U dokumentu se navodi i da bi nova pravila trebalo da doprinesu boljem kreditnom rejtingu države, većoj predvidivosti javnih finansija i nižim troškovima budućeg zaduživanja.
(Izvor: Bankar)
