Falsifikovanje novca je jedna od najstarijih kriminalnih aktivnosti u ljudskoj istoriji, ali je u 21. vijeku dobilo novu dimenziju: od garažnih štamparija do državnih fabrika, od organizovanog kriminala do diplomatskih torbi.
Prema procjenama američkog Ministarstva finansija, u opticaju se u svakom trenutku nalazi između 70 i 200 miliona dolara u lažnim novčanicama, pri čemu na svakih deset hiljada pravih dolara dolazi jedna falsifikovana novčanica.
Globalna slika, međutim, razlikuje se u zavisnosti od valute i geografije. Zapljene su stalne, a Europolova operacija DECOY III u februaru 2026. spriječila je ulazak u opticaj oko 1,2 milijarde eura falsifikovanog novca, pri čemu su policijske i carinske službe iz 18 zemalja presrele više od sedam miliona lažnih novčanica i kovanica namijenjenih evropskom tržištu.
Pored ovako velikih zapljena, Evropska centralna banka posljednjih godina bilježi znatno povoljniju situaciju – u 2024. godini povučeno je 554.000 falsifikovanih euro novčanica iz opticaja, što iznosi 18 falsifikata na milion autentičnih novčanica – izuzetno nizak nivo u poređenju sa godinama nakon uvođenja eura.
Apoeni od 20 i 50 eura najčešće se falsifikuju i zajedno čine više od 75 odsto svih povučenih lažnih novčanica. Pad broja falsifikovanih novčanica povezuje se i sa brzim širenjem beskontaktnog plaćanja u Evropskoj uniji. U Sjedinjenim Američkim Državama situacija je složenija, dijelom i zbog izuzetne globalne rasprostranjenosti dolara. Novčanica od 20 dolara najčešće se falsifikuje u unutrašnjem opticaju u SAD-u, dok je novčanica od 100 dolara najpopularnija meta falsifikatora u inostranstvu.
To nije slučajnost – američki dolar je de facto globalna rezervna valuta, a njegov opticaj daleko prevazilazi američke granice. Gdje god ima dolara, ima i falsifikata. Ali ni izdaleka svi falsifikati ne nastaju u improvizovanim štamparijama.
Sjevernokorejski „dolari“
Najsloženija i geopolitički najvažnija priča u ovoj oblasti vezana je za Sjevernu Koreju. Prema navodima sjevernokorejskih prebjega, Kim Jong-Il je lično krajem 1970-ih naredio da se sve tajne operacije režima finansiraju falsifikovanim američkim dolarima, sa dvostrukim ciljem: finansiranjem operacija i ekonomskim ratovanjem protiv SAD-a.
Rezultat je bila novčanica koja je ušla u legendu – takozvani „superdolar“. Od 1989. godine Sjeverna Koreja štampa lažne američke dolarske novčanice na industrijskom nivou, koristeći profesionalne štamparske prese kojima postiže izuzetno visok nivo preciznosti. Lažne novčanice su toliko kvalitetne da su se pokazale teško uočljivim na međunarodnom tržištu.
Cilj programa bio je prikupljanje sredstava za nuklearni, hemijski i raketni program zemlje, a inicijativa je, prema procjenama istraživača, vođena direktno sa vrha režima zbog svoje veličine i složenosti. Američke službe su do sada zaplijenile oko 50 miliona „sjevernokorejskih dolara“. Međutim, visok kvalitet tih novčanica, a ne njihova količina, predstavlja glavnu brigu. Interpol je 2006. izdao posebno „narandžasto upozorenje“ o superdolaru, upozoravajući policije širom svijeta.
Distribucija lažnih novčanica odvijala se sofisticiranim kanalima. Prema navodima jednog prebjega, u sjevernokorejskoj ambasadi u Moskvi falsifikovane novčanice miješaju se sa pravim dolarima u odnosu jedan prema jedan, pri čemu većina diplomata i sama nije svjesna da prima lažne novčanice.
Krajem 2009. godine Sjeverna Koreja je proširila operaciju i počela da štampa falsifikovane euro novčanice od 200 eura, koje su se prodavale po 75 dolara po komadu i puštane u opticaj u istočnoj Evropi. Vlade širom svijeta odgovorile su nizom mjera. SAD je 2013. pustio u opticaj redizajniranu novčanicu od 100 dolara sa trodimenzionalnom sigurnosnom trakom, bojom koja mijenja nijansu pod uglom i mikroštampanim tekstom koji je izuzetno teško reprodukovati. ECB kontinuirano unapređuje seriju eura kako bi se otežalo falsifikovanje.
Ipak, u prvoj polovini 2024. Njemačka je zabilježila rast od 19 odsto u broju otkrivenih falsifikovanih kovanica, što pokazuje da falsifikovanje nije ograničeno samo na papirni novac.
Pored državnih i policijskih mjera, u borbu je ušla i tehnologija. Najnovija prijetnja dolazi u obliku takozvanih „supernovčanica“ nove generacije – izuzetno sofisticiranih falsifikata izrađenih visoko-rezolucionim 3D štampanjem i manipulacijom slike uz pomoć vještačke inteligencije, koje je sve teže detektovati.
Kao odgovor, AI algoritmi i sistemi mašinskog učenja sve više se integrišu u opremu za provjeru valuta, što omogućava prepoznavanje obrazaca u realnom vremenu i kontinuirano unapređenje detekcije.
(Izvor: Kamatica)
