Zatvaranje Hormuškog moreuza izazvalo je skok cijena gasa od 60%, dodatno opterećujući već iscrpljene evropske zimske zalihe i podstičući ekonomiste da revidiraju svoje prognoze rasta i inflacije za 2026. godinu.

Terminski ugovori za prirodni gas na nizozemskom TTF-u — referentnoj cijeni za Evropu — dostigli su u četvrtak ujutro 50 eura po megavatsatu, što je rast od 60% od američkih i izraelskih udara na Iran koji su zatvorili Hormuški moreuz.

Ovaj potez predstavlja najveći energetski šok na kontinentu od krize 2022. godine i dolazi u trenutku kada je tržište već bilo opasno izloženo: zalihe gasa širom Evrope nalaze se na najnižim sezonskim nivoima u posljednjih nekoliko godina.

Pošto je moreuz — kroz koji prolazi oko petine svjetske trgovine naftom — i dalje zatvoren, ekonomisti i energetski analitičari upozoravaju da bi čak i kratkotrajni poremećaj mogao nanijeti štetu evropskom rastu, ponovo podići inflaciju iznad ciljanog nivoa i potencijalno natjerati Evropsku centralnu banku (ECB) da preispita putanju kamatnih stopa koje je tek nedavno stabilizovala.

Zašto je Hormuški moreuz važan za Evropu

Oko 20% globalne ponude nafte i približno petina svjetske trgovine ukapljenim prirodnim gasom (LNG) prolazi kroz ovaj moreuz, što ga čini jednim od strateški najvažnijih energetskih koridora na svijetu.

Za Evropu su ulozi značajni. Katar obezbjeđuje približno 15% ukupnog uvoza LNG-a na kontinentu, pa je nesmetan prolaz kroz moreuz pitanje energetske bezbjednosti.

Izloženost Evrope energetskim tokovima iz Zaliva znatno je porasla nakon što je kontinent dramatično smanjio uvoz ruskih fosilnih goriva poslije 2022. godine.

Bridget Payne, šefica odjela za energetske prognoze u Oxford Economicsu, rekla je da je trenutno glavni razlog za zabrinutost prekid trgovine, a ne gubitak proizvodnje.

Ona procjenjuje da bi u narednom kvartalu moglo biti poremećeno snabdijevanje naftom od oko 4 miliona barela dnevno.

Iako proizvođači iz Zaliva imaju rezervne kapacitete da nadoknade gubitke iranske ponude, Payne upozorava da alternativne transportne rute mogu preuzeti samo oko trećine nafte koja inače prolazi kroz Hormuz.

Evropa je ušla u mart sa neobično niskim nivoima skladištenja gasa. Zalihe na kontinentu iznosile su oko 30%, dok je Njemačka — najveća evropska ekonomija — prijavila rezerve od svega 21,6%.

Oxford Economics upozorava da bi poremećaji u izvozu katarskog LNG-a mogli natjerati azijske kupce da se agresivnije nadmeću sa Evropom za isporuke, što bi evropskim zemljama moglo otežati dopunjavanje skladišta gasa prije naredne zime.

Rizici za inflaciju i rast rastu

Očekuje se da će više cijene energije dodatno podstaći inflaciju širom Evrope.

„Iscrpljene evropske zalihe gasa i oslanjanje na transportne rute preko Bliskog istoka ukazuju na povećane rizike od većeg inflatornog šoka na strani ponude. To bi moglo dodatno opteretiti našu već ispodkonsenzusnu prognozu rasta BDP-a za 2026. godinu“, rekao je Oliver Rakau, glavni ekonomista za Njemačku u Oxford Economicsu.

Oxford Economics očekuje da će sukob povećati ukupnu inflaciju u eurozoni za 0,3 do 0,5 procentnih poena u 2026. godini, podižući je na oko 2,3%.

Veći troškovi energije mogli bi takođe smanjiti kupovnu moć domaćinstava i usporiti ekonomski rast.

Rakau procjenjuje da bi ovaj šok mogao smanjiti rast BDP-a eurozone za oko 0,1 procentni poen, na približno 1,0% ove godine.

Ekonomisti Goldman Sachsa navode da je sukob u Iranu već doveo do revizije njihovih prognoza ekonomskog rasta, inflacije i monetarne politike centralnih banaka.

„Pravimo izmjene u našim prognozama rasta, inflacije i politike centralnih banaka u svjetlu razvoja sukoba na Bliskom istoku“, rekao je Sven Jari Stehn, glavni evropski ekonomista Goldman Sachsa.

Goldman Sachs takođe procjenjuje da bi više cijene energije ove godine mogle smanjiti ekonomski rast za 0,1 do 0,2 procentna poena u eurozoni, Ujedinjenom Kraljevstvu, Švedskoj i Švajcarskoj.

Međutim, izgledi bi mogli dodatno da se pogoršaju ako cijene energije snažnije porastu ili ostanu povišene duže vrijeme.

U negativnom scenariju cijena nafte mogla bi ostati oko 80 dolara (74 eura) po barelu, dok bi cijena gasa bila oko 70 eura po megavatsatu, prema procjenama banke.

U težem scenariju nafta bi mogla dostići 100 dolara (92 eura) po barelu, a gas 100 eura po megavatsatu.

U još ozbiljnijim scenarijima uticaj bi mogao biti znatno veći.

Ukupna inflacija do kraja 2026. mogla bi biti gotovo dva procentna poena viša u negativnom scenariju, a čak 3,6 procentnih poena viša u slučaju snažnog šoka.

Goldman očekuje da bi ECB u takvom scenariju mogla podići kamatne stope dva puta po 25 baznih poena u drugoj polovini 2026. godine, ukoliko rast cijena energije izazove značajne sekundarne efekte na osnovnu inflaciju.

Poremećaji u logistici dodatno povećavaju pritisak

Rat takođe remeti globalne logističke mreže, stvarajući dodatnu neizvjesnost za evropsku trgovinu.

Prema riječima Judaha Levinea, šefa istraživanja u Freightosu, vojni udari i uzvratni napadi u regionu već su natjerali nekoliko brodarskih kompanija da obustave rezervacije za luke u Persijskom zalivu.

„Američko-izraelski udari na Iran i kasniji iranski odgovor izazivaju značajne logističke poremećaje u regionu koji bi mogli imati šire posljedice ako se sukob produži“, rekao je Levine.

Hormuški moreuz opslužuje oko 2% do 3% globalnog kontejnerskog prometa, a oko 100 kontejnerskih brodova trenutno je zaglavljeno u Persijskom zalivu.

Neki od najvećih svjetskih brodarskih prevoznika, uključujući Hapag-Lloyd i MSC, obustavili su rezervacije ka i iz zalivskih luka, dok je CMA CGM potpuno prestao da prihvata pošiljke za taj region.

Kriza je ponovo otvorila i pitanja bezbjednosti plovidbe u Crvenom moru.

Huti, koji su u oktobru pauzirali napade na komercijalne brodove, zaprijetili su nastavkom udara, što je natjeralo rijetke prevoznike koji su se vratili toj ruti da ponovo preusmjere brodove oko Rta dobre nade, dodatno povećavajući troškove transporta.

Istovremeno, poremećaji u velikim zalivskim vazdušnim čvorištima smanjili su globalni kapacitet za vazdušni teretni transport.

Qatar Airways Cargo, Emirates SkyCargo i Etihad zajedno čine oko 13% globalnog kapaciteta vazdušnog tereta i imaju ključnu ulogu u povezivanju Azije i Evrope.

Kako su mnogi letovi prizemljeni, a regionalni vazdušni prostor zatvoren, špediteri počinju da iznajmljuju direktne letove između Azije i Evrope, što već povećava troškove transporta.

Cijene vazdušnog transporta iz jugoistočne Azije ka Evropi porasle su više od 6% posljednjih dana, prema indeksu Freightos Air.

Devizna tržišta odražavaju rast averzije prema riziku

Finansijska tržišta takođe reaguju na geopolitičku neizvjesnost.

Evropske valute su oslabile dok investitori prelaze u sigurnu imovinu poput američkog dolara i zlata.

Prema riječima Michała Jóźwiaka, tržišnog analitičara u finansijskoj kompaniji Ebury, euro je oslabio oko 1,8% u odnosu na dolar od kako je sukob eskalirao.

Pad je još izraženiji u centralnoj i istočnoj Evropi.

Mađarska forinta oslabila je gotovo 5% prema dolaru, dok je poljski zlot pao oko 3,5%, što predstavlja jedan od najoštrijih sedmičnih pomaka od početka rata u Ukrajini 2022. godine.

Dalje slabljenje evropskih valuta moglo bi dodatno povećati inflatorne pritiske jer bi poskupio uvoz.

Krhka energetska ravnoteža

Za Evropu, aktuelni sukob naglašava ranjivost njenog energetskog modela nakon Rusije.

Iako je kontinent od 2022. značajno smanjio zavisnost od ruskog gasovoda, veliki dio tog snabdijevanja zamijenjen je LNG-om koji stiže morem.

Ova promjena učinila je Evropu osjetljivijom na poremećaje duž globalnih pomorskih ruta i na geopolitičke tenzije u ključnim tranzitnim regionima poput Bliskog istoka.

Sa već niskim zalihama gasa i sezonskim dopunjavanjem skladišta koje je već u toku, svako duže ometanje energetskih tokova iz Zaliva moglo bi se brzo preliti na evropska tržišta i ekonomije.