U vrijeme ubrzanih geopolitičkih promjena, rastućih globalnih neizvjesnosti i preispitivanja dosadašnjih ekonomskih modela, sve je jasnije da se mali i otvoreni sistemi poput Crne Gore suočavaju s posebnim izazovima. Za Crnu Goru, kao malu i otvorenu ekonomiju snažno oslonjenu na spoljne tokove, globalna pomjeranja moći, promjene u međunarodnoj trgovini i rast ekonomskih i društvenih nejednakosti imaju sve izraženiji uticaj na dugoročne razvojne perspektive. Upravo u tom kontekstu, profesorica međunarodne ekonomije Danijela Jaćimović za portal Bankar analizira ključne globalne trendove koji će u narednoj deceniji oblikovati ekonomski položaj Crne Gore, ukazujući na rizike, ali i na strateške prilike koje se otvaraju pred domaćom ekonomijom.
Trenutno geopolitičko okruženje u Evropi i svijetu obilježeno je dubokim strukturnim promjenama koje će u narednih pet do deset godina značajno oblikovati ekonomski položaj Crne Gore, smatra profesorica Međunarodne ekonomije na Ekonomskom fakultetu Univerziteta Crne Gore. Iako se, kako kaže radi o globalnim procesima, njihov uticaj je posebno snažan za male, otvorene i visoko zavisne ekonomije, kakva je crnogorska. U tom kontekstu, izdvajaju se, kako navodi, tri ključne promjene.
“Prva promjena odnosi se na pomjeranje ekonomske i političke moći ka Istoku i globalnom Jugu, čime tradicionalna podjela na globalni Sjever i Jug postaje sve manje jasna. Neke od sadašnjih i budućih najvećih svjetskih ekonomija razvijaju se u regionima koji su se ranije smatrali perifernim. Proširenje BRICS-a dodatno jača alternativne centre moći, budući da taj blok danas okuplja zemlje koje čine oko 40 odsto svjetske populacije i globalnog BDP-a. Ovi procesi značajno mijenjaju odnose u međunarodnom sistemu. Istovremeno, relevantnost foruma
globalnog upravljanja, poput G20, sve češće se dovodi u pitanje u uslovima rastućeg geopolitičkog rivalstva. Za Crnu Goru to znači potrebu pažljivog pozicioniranja u multipolarnom svijetu, uz očuvanje jasne i dosljedne spoljne politike”, ističe Jaćimović.
Druga ključna promjena, kako kaže, odnosi se na preoblikovanje globalne trgovine i ekonomskih partnerstava pod snažnim uticajem geopolitike, uz rastući značaj industrijskog kapaciteta ikonkurentnosti velikih ekonomija. Tradicionalni modeli slobodne trgovine sve češće ustupajumjesto novim ekonomskim blokovima i bilateralnim sporazumima zasnovanim na političkom usklađivanju, što dovodi do fragmentacije globalne trgovine na konkurentske sfere uticaja.
“Ovaj proces prati porast protekcionizma i sve snažnije preplitanje ekonomije i bezbjednosti. U takvom okruženju, industrijski kapacitet i konkurentnost postaju ključni faktori ekonomske snage i strateške autonomije velikih država. Proizvodne sposobnosti, primjena naprednih
tehnologija, otpornost lanaca snabdijevanja i mogućnost brzog povećanja proizvodnje imaju direktan uticaj na ekonomski razvoj, ali i na nacionalnu bezbjednost. Industrijska konkurentnost danas ne podrazumijeva samo obim proizvodnje, već i tehnološku sofisticiranost, inovacije, efikasno korišćenje resursa, prelazak ka cirkularnoj ekonomiji i očuvanje prednosti u strateškim sektorima. Istovremeno, brojne države ostaju snažno zavisne od eksternih dobavljača za kritične proizvode, od hrane i lijekova do poluprovodnika i energenata, kao i od ključnih pomorskih i logističkih pravaca, što siguran pristup tim dobrima čini centralnim pitanjem ekonomske bezbjednosti”, mišljenja je profesorica Jaćimović .
Za male ekonomije poput Crne Gore, kako kaže, koje nemaju snažnu industrijsku bazu, ove promjene dodatno naglašavaju potrebu za pažljivim pozicioniranjem u globalnim i regionalnim lancima vrijednosti, razvojem nišnih sektora, jačanjem otpornosti snabdijevanja i kontinuiranim ulaganjem u znanje i inovacije.
“Treća značajna promjena odnosi se na produbljivanje globalnih nejednakosti i rastuće izazove održivosti, koji su sve snažnije povezani sa postojećim industrijskim modelima rasta. Rastući jaz između najbogatijih i najsiromašnijih, uz snažnu koncentraciju bogatstva na vrhu, narušava društvenu koheziju, slabi autoritet države i ograničava dugoročne razvojne perspektive”, ističe ona.
Jaćimović napominje da nejednakosti u obrazovanju, zapošljavanju, zdravstvu, pristupu hrani i stanovanju proizvode posljedice koje prevazilaze ekonomski okvir i povećavaju rizik od političke nestabilnosti i budućih konflikata.
“Istovremeno, rast potrošačke tražnje, podstaknut porastom svjetskog stanovništva i širenjem srednje klase, dodatno povećava pritisak na prirodne resurse. Procjene pokazuju da bi globalna srednja klasa do 2030. godine mogla dostići oko 5,2 milijarde ljudi. Sve izraženija napetost
između industrijskog i ekonomskog rasta i ekološke održivosti, uz rast cijena i sve veću oskudicu resursa, predstavlja ozbiljan izazov za dugoročnu stabilnost i razvoj”, ističe profesorica međunarodne ekonomije.
Kao mala država, Crna Gora, kako navodi, nema kapacitet da utiče na globalne odnose moći, ali njen položaj na raskršću interesa velikih aktera otvara prostor za strateško djelovanje. Taj prostor može biti iskorišćen samo uz jasnu razvojnu i spoljnopolitičku orijentaciju, institucionalnu stabilnost i dosljednu politiku.
“Najveća prednost Crne Gore u ovom kontekstu jeste njena evropska perspektiva i jasna politička orijentacija ka EU, koja obezbjeđuje okvir za ekonomski razvoj, institucionalne reforme i dugoročnu stabilnost. Evropska unija je ključni trgovinski partner, najveći izvor investicija i
glavni politički oslonac Crne Gore. Integracija u EU donosi pristup jedinstvenom tržištu, fondovima, standardima i mehanizmima koji jačaju otpornost zemlje na spoljne pritiske. Istovremeno, članstvo u NATO-u dodatno učvršćuje bezbjednosni okvir i smanjuje geopolitičku
ranjivost”, poručuje Jaćimović.
Po njenom mišljenju, saradnja sa Kinom donosi drugačiju vrstu koristi, prije svega kroz infrastrukturne investicije i pristup alternativnim izvorima finansiranja, posebno u sektorima u kojima tradicionalni zapadni partneri često pokazuju ograničenu spremnost za dugoročno ulaganje.
“Kao jedna od vodećih svjetskih ekonomija, Kina je nezaobilazan globalni akter i važan ekonomski partner, čije prisustvo u međunarodnim tokovima ne može biti ignorisano. Istovremeno, dalji razvoj saradnje zahtijeva jasno definisana pravila, naročito u oblasti javnih nabavki, transparentnosti ugovora i poštovanja ekoloških i socijalnih standarda, kako bi se obezbijedila dugoročna održivost projekata i zaštita javnog interesa. Usklađenost sa evropskim pravilima u ovim oblastima ostaje ključni preduslov za svaku buduću saradnju”, navodi ona.
Nasuprot tome, odnosi sa Rusijom su posljednjih godina snažno opterećeni geopolitičkim tenzijama i režimom međunarodnih sankcija, što je značajno suzilo prostor za ekonomsku saradnju i investicije.
“Ovakav razvoj događaja dodatno naglašava potrebu Crne Gore za diverzifikacijom ekonomskih veza i smanjenjem zavisnosti od pojedinačnih partnera. U tom kontekstu, pažljivo balansirana saradnja sa Kinom, uz puno poštovanje međunarodnih obaveza i standarda, može predstavljati jedan od elemenata šire strategije ekonomskog pozicioniranja u složenom i promjenljivom globalnom okruženju”, navodi Jaćimović i dodaje da u širem geopolitičkom okruženju, male države poput Crne Gore mogu igrati važnu ulogu kao
stabilni, predvidivi i pouzdani partneri. Njihova snaga, kako ističe, ne leži u vojnoj ili ekonomskoj moći, već u sposobnosti da brzo prilagođavaju politike, djeluju kao mostovi između regiona i promovišu multilateralizam.
“Za Crnu Goru, ovi globalni trendovi znače potrebu za strateškim promišljanjem razvoja, jačanjem institucionalne otpornosti i usklađivanjem ekonomskih i industrijskih politika sa promjenjivim međunarodnim okruženjem, kako bi se rizici umanjili, a potencijalne prilike maksimalno iskoristile”, zaključila je u razgovoru za portal Bankar profesorica Međunarodne ekonomije Danijela Jaćimović.
(Izvor: Bankar)
