Američke sankcije protiv ruskih naftnih divova Lukoila i Rosnjefta mogle bi pokrenuti strukturno preoblikovanje globalnog naftnog sektora tokom sljedeće godine, poništavajući višedecenijske napore Moskve da proširi svoj međunarodni uticaj kroz energetska ulaganja.
Kada je predsjednik Donald Tramp u oktobru uveo sankcije Rosnjeftu i Lukoilu, koji zajedno direktno ili indirektno čine oko dvije trećine ruskog izvoza nafte, SAD je udario u srž prihodovne baze Kremlja. Mjere su formalno stupile na snagu 21. novembra.
Procjenjuje se da su ruski prihodi od nafte i gasa, koji predstavljaju oko četvrtine saveznih prihoda, u novembru pali za otprilike trećinu u odnosu na prethodnu godinu, prema kalkulacijama Rojtersa.
Zarada od fosilnih goriva za Rusiju, drugog najvećeg svjetskog izvoznika nafte, sada je na najnižem nivou od uvođenja međunarodnih sankcija nakon ruske invazije na Ukrajinu 2022. godine.
Turska, Indija i Brazil već su smanjili kupovinu ruske sirove nafte, a trgovci se bore sa plasiranjem tereta, ostavljajući rekordnu količinu ruske nafte da pluta morem. Kina će vjerovatno apsorbovati dio tih količina, ali Moskva bi mogla biti prisiljena da prodaje uz još veći popust.
Ranije mjere – ograničenja cijena, diplomatski pritisak i pomorska ograničenja – imale su samo djelimičan učinak na finansije Moskve jer su bile usmjerene na logistiku i finansiranje, a ne direktno na korporativno srce ruskog naftnog sektora. Vašington je značajno podigao uloge pokazujući da najveće ruske naftne kompanije više nijesu prevelike za sankcionisanje.
Globalni lanci snabdijevanja
Prisilna prodaja imovine Lukoila i Rosnjefta širom Evrope, Bliskog istoka, Afrike i Latinske Amerike sada bi mogla promijeniti vlasništvo nad velikim poljima i rafinerijama te preusmjeriti globalne lance snabdijevanja. Važno je napomenuti da bi trajni gubitak ruske korporativne prisutnosti u ključnim središtima promijenio dugoročne obrasce ulaganja i trgovinske odnose, a ne samo kratkoročne tokove.
Lukoilova borba da se riješi svog međunarodnog portfelja od 22 milijarde dolara prije isteka privremenog američkog odobrenja 13. decembra mogla bi otvoriti put američkim naftnim divovima i zapadnim investitorima da povrate strateško zemljište od Moskve.
Interes je koncentrisan u Lukoilovim najunosnijim udjelima u uzvodnim područjima (upstream): iračkom polju Zapadna Kurna-2; udjelima u kazahstanskim poljima Karačaganak i Tengiz; azerbejdžanskom polju Šah Deniz; i imovini koja se prostire od Meksika i Gane do Nigerije i Egipta. Nizvodno, promjena je jednako značajna. Lukoilove rafinerije u Bugarskoj, Rumuniji i Holandiji, stubovi ruskog energetskog uticaja u Evropi, moraće se prodati ako ove sankcije ostanu na snazi.
U Finskoj, Lukoilova podružnica već planira da zatvori više od 400 benzinskih stanica nakon što je vlada odbila da traži izuzeća. Iako je Lukoil obezbijedio izuzeće koje mu omogućava nastavak rada stotina maloprodajnih mjesta širom SAD-a, Belgije, Holandije i zapadnog Balkana, njegov tržišni udio u tim regionima već je ograničen.
Manja ruska moć na istoku Evrope
Najdramatičnije promjene odvijaju se u istočnoj Evropi. U Bugarskoj, gdje je Lukoilova integrisana prisutnost u rafiniranju i maloprodaji Moskvi pružila duboku komercijalnu prednost, vlada je imenovala državnog upravitelja i pokrenula proces dezinvestiranja koji mora da se završi do 29. aprila.
Rumunija se odlučila za potpuno poštovanje sankcija, ubrzavajući prodaju rafinerije Petrotel, dok je Moldavija preuzela kontrolu nad Lukoilovom infrastrukturom za gorivo za avione kako bi zaštitila stabilnost snabdijevanja.
Mađarska i Slovačka, gdje Lukoil dugo snabdijeva skoro sav uvoz sirove nafte putem naftovoda Družba, trenutno su jedine dvije države članice Evropske unije koje još uvijek uvoze ruske barele pod posebnim izuzećem od sankcija EU. Međutim, imaju alternative. Nedovoljno iskorišteni Janaf može da isporuči oko 480.000 barela neruske nafte dnevno, što je dovoljno za pokrivanje sve potražnje u regionu.
Mađarski premijer Viktor Orban obezbijedio je privremeno američko izuzeće kojim se naftnoj i gasnoj kompaniji MOL omogućava nastavak kupovine, ali izuzeće je ograničeno na godinu dana. Ako Mađarska odbije da zaustavi ove kupovine, vjerovatno će postati posljednje značajno uporište Rusije na tržištu nafte EU.
Povratak strateškog prostora
Nove sankcije mogle bi preoblikovati i tržišta rafinisanih proizvoda gdje Lukoil i Rosnjeft igraju glavnu ulogu.
Zatvaranjem “rupe u zakonu o rafiniranju” EU od januara, velika pretovarna čvorišta koja su uvozila velike količine ruske sirove nafte kako bi ponovo izvezla rafinisane proizvode nazad u Evropu biće prisiljena da smanje uvoz. Sankcije EU su takođe bile usmjerene na indijsku rafineriju Nayara čiji je glavni dioničar Rosnjeft.
Ali praznine i dalje postoje. Sprovođenje ovih ograničenja za rafinisane proizvode biće izazovno. Vlasti EU još uvijek nemaju sistematsku vidljivost u to jesu li proizvodi poslati iz velikih država neto izvoznica nafte, poput Egipta i Sjedinjenih Američkih Država…
