Uprkos revolucionarnom tehnološkom napretku, prosječan građanin Evrope ima lošiji životni standard nego 2005. godine. I dok držimo u ruci pametni telefon vredniji od kompjutera iz 2005. godine, dok nam vještačka inteligencija daje razne savjete (uključujući rješavanje ljubavnih problema, ali i plan ishrane), a internet povezuje cio svijet, osnovne životne potrebe postaju sve nedostupnije. Stanovanje, hrana, osnovne usluge – sve što čini suštinu kvalitetnog života – dramatično je poskupjelo u odnosu na zarade.
Analiza podataka Eurostata, Evropske centralne banke, kao i više nezavisnih istraživačkih kuća pokazuje da živimo u tehnološkom paradoksu: najbogatije društvo u istoriji stvara životne uslove gore od onih prije dvije decenije.
Najbolji pokazatelj stvarnog životnog standarda nije koliko zarađujemo, već koliko nam ostaje kada pokrijemo osnovne, u najvećem broju slučajeva fiksne troškove. I čini se da se baš tu krije ključ razumijevanja evropske krize kvaliteta života, prenosi Nin.
Između 2010. i prvog kvartala 2025. godine, cijene nekretnina u EU porasle su za 57,9 odsto, a kirije za 27,8 odsto, prema podacima Eurostata objavljenim u julu 2025. U istom periodu, prosječne nominalne zarade porasle su za oko 35 odsto. Računica pokazuje da su troškovi stanovanja, ukoliko želite da živite u svom stanu ili kući, u posljednjih 15 godina rasli skoro duplo brže od zarada.
Danas, prosječna kirija u Evropi iznosi 20,02 eura po kvadratnom metru mjesečno, pokazuje analiza kompanije Catella za prvi kvartal 2025. U Dablinu kirije dostižu 40 eura po kvadratu, a u Londonu 39,3 eura. Čak i u relativno jeftinim gradovima poput Lajpciga (10,3 eura) ili Graca (11,1 euro), troškovi stanovanja “jedu” značajan dio porodičnog budžeta. Prema podacima Eurostata za 2023. godinu, 10,6 odsto domaćinstava u evropskim gradovima troši više od 40 odsto svojih prihoda na stanovanje. Ekonomisti tu granicu izdvajanja smatraju granicom finansijske održivosti.
Ajfon jeftiniji od života
Tehnološki napredak je, ako se posmatra statistika življenja, donio jedan veliki problem. Neki tehnološki proizvodi postali su relativno dostupniji od nezaobilaznih osnovnih životnih troškova građana. Ajfon, simbol tehnološke revolucije, ilustruje baš tu kontradikciju. Prema analizi sajta Android Authority iz novembra 2024. godine, originalni ajfon iz 2007. koštao je 499 dolara, što sa obračunatom inflacijom iznosi 760 dolara u 2024. godini. Ajfon 16 iz 2024. košta 799 dolara. Dakle, ajfon je, mada sada mnogo napredniji, u realnim terminima postao tek neznatno skuplji nego 2007. U Evropi, prema istraživanju Deutsche Bank Research iz 2025. godine, radnik mora da radi između 4 dana (Švajcarska) i 72,9 dana (Turska) da zaradi za najnoviji „ajfon 16 pro“. Za prosječnog EU radnika, kod koga prosječni troškovi rada iznose 33,9 eura po satu prema Eurostat podacima za 2024, ajfon 16 (799 dolara/oko 730 eura) znači oko 22 sata rada ili manje od tri radna dana.
Ako uporedimo to sa nezaobilaznim stambenim troškovima: prosječna evropska porodica danas mora da radi 2–3 mjeseca samo da plati godišnje troškove stanovanja.
Kriza realnih zarada
Analiza Evropske centralne banke iz februara 2025. pokazuje da su se realne zarade u eurozoni tek približile nivou iz kraja 2021. godine, prije početka inflatornog ciklusa. U prvom kvartalu 2025. bile su 0,5 odsto ispod tog nivoa, nakon što su u četvrtom kvartalu 2022. pale za čak 5 odsto. Još dramatičniji je slučaj pojedinih zemalja. Prema podacima OECD-a za 2024. godinu, Belgija je zabilježila pad realnih zarada od 1%, Finska od 0,9 odsto. Finska je jedina EU zemlja gdje su i nominalne zarade u 2024. opale u odnosu na prethodnu godinu.
U isto vrijeme, korporativni profiti dosežu rekordne nivoe. Analiza Međunarodnog monetarnog fonda iz 2023. pokazuje da su rastući profiti odgovorni za 45 odsto inflacije u Evropi od početka 2022. godine, dok su troškovi rada doprinijeli samo sa 25 odsto.
Najveće žrtve ovog vremena koje označava sve naprednija tehnologija nijesu oni koji tu tehnologiju najlošije razumiju, već oni koji je najbolje koriste. Rođeni između 1995. i 2005. godine – danas u dvadesetim i tridesetim – suočavaju se sa kombinacijom visokih cijena nekretnina i početnih plata koje ne mogu da ih pokriju. Prema podacima Eurostata, mladi Evropljani napuštaju roditeljski dom u prosjeku sa 26,3 godine – od 21,4 u Finskoj do čak 31,8 u Hrvatskoj. Nasuprot tome, generacija rođena 1960–1970. doživjela je godine najvećih zarada u periodu relativno pristupačnih nekretnina (2000–2010), što im je omogućilo stvaranje kapitala. Danas, mnogi od njih, kao vlasnici nekretnina, direktno profitiraju od rasta cijena koje mlađe generacije čine siromašnijima.
Stanje na Balkanu
Srbija i region Zapadnog Balkana nalaze se u posebno složenoj situaciji: troškovi života streme ka evropskim, dok zarade zaostaju. Prema najnovijim dostupnim podacima Republičkog zavoda za statistiku, prosječna neto zarada u Srbiji u maju 2025. iznosila je 107.705 dinara (oko 920 eura), što predstavlja nominalni rast od 10,8 odsto u periodu januar–maj u odnosu na isti period prethodne godine. Međutim, realni rast bio je samo 6,2 odsto.
Problem nije samo u statističkom rastu zarada, već u tome što se troškovi života približavaju evropskim. Minimalna zarada u Srbiji za maj 2025. iznosila je 54.208 dinara (oko 463 eura) za mjesec sa 176 radnih sati, na osnovu cijene od 308 dinara neto po radnom satu utvrđene za 2025. godinu. Istovremeno, prema analizi njemačke kompanije Michael Bauer International objavljenoj u aprilu 2025. godine, Srbija spada u grupu zemalja sa najnižom kupovnom moći u Evropi, zajedno sa Moldavijom i Turskom, dok Švajcarska predvodi listu najboljih, po kupovnoj moći, sa indeksom od 298.
Sve ovo dešava se u trenutku najvećeg tehnološkog uzleta u istoriji čovječanstva. Nikada ranije građani širom svijeta nijesu imali toliko moćne alate za povećanje produktivnosti, komunikaciju, pristup informacijama. Problem je, ipak, u tome što tehnološki napredak, umjesto da čini život jeftinijim i lakšim, doprinosi stvaranju novih oblika nejednakosti. Dok su cijene tehnoloških proizvoda relativno pale, osnovni troškovi života – stanovanje, hrana, zdravstvo, obrazovanje – snažno rastu.
Evropska komisija prepoznala je ovaj problem. U proljeće 2024, po prvi put u istoriji EU, imenovan je komesar odgovoran za stambenu politiku, a Evropski parlament osniva i poseban komitet za rješavanje stambene krize. Međutim, brojke govore da se problem produbljuje brže nego što se rješava. Između 2015. i 2023. cijene nekretnina u EU porasle su u prosjeku za 48 odsto, pri čemu su najveći rast zabilježile Mađarska (173 odsto) i Estonija (preko 190 odsto).
Tehnološki napredak, umjesto da služi svima, koncentrisao se u rukama onih koji posjeduju kapital – nekretnine, akcije, tehnološke kompanije. Prosječan radnik, uprkos višoj produktivnosti nego ikad ranije, ima manji udio u ukupnom bogatstvu društva. To objašnjava zašto se, uprkos svim statističkim pokazateljima „napretka“, većina evropskih građana osjeća ekonomski nesigurnije nego prije 20 godina. Jer to i jesu.
