Najvjerodostojnija definicija platnog prometa je da predstavlja finansijski krvotok privrednog sistema. Platni promet predstavlja sveukupnost plaćanja između pravnih i fizičkih osoba u svrhu podmirenja novčanih potraživanja i dugova. Zavisno da li se plaćanja vrše između učesnika unutar privrednog sistema jedne države, ili i izvan granica, platni promet dijeli se na domaći, ili nacionalni i inostranii, ili međunarodni. Platni sistem organizovan je na način da obezbjeđuje sigurnu i efikasnu upotrebu novca kao sredstva plaćanja, te ga je moguće nadzirati i kontrolisati, piše u najnovijem broju časopisa Udruženja banaka Crne Gore-Bankar.
Poslovi platnog prometa odnose se na otvaranje, vođenje i zatvaranje računa učesnika, vođenje registra računa učesnika, provjere ispravnosti i obradu naloga za plaćanje isplata i uplata gotovog novca, knjiženje transakcija na računima, slanje i primanje platnih transakcija u sistemu za obračun međubankarskih plaćanja, izvještavanje učesnika i vlasnika računa o stanju i promjenama na računu, čuvanje dokumentacije s podacima o platnom prometu.
Sistemi plaćanja u EU su razvijani sa ciljem zadovoljenja nacionalnih ekonomsko-pravnih potreba, a kasnije poprimaju složenije funkcije i osiguravaju brz i nesmetan tok plaćanja po nižoj cijeni od zatečenih na cijelom području. Digitalizacija platnog prometa, sistema i instrumenata plaćanja podržana je snažnim razvojem napredne tehnologije, ali i znanja prikupljenog u institucijama platnog prometa i sistema, što utiče na preoblikovanje ukupne platne infrastrukture.
Navedene promjene se implementiraju i u crnogorskom platnom sistemu na putu harmonizacije propisa i pristupanja EU što donosi čitav niz promjena na nivou privrede, robno-novčanog prometa, kao i u finansijama, te slijedstveno u društvenim navikama u vezi podmirenja novčanih obaveza i plaćanja. Stoga nije za čuđenje što u predpristupnom periodu očekivanog članstva platni sistem Crne Gore postaje efikasniji, brži i pouzdaniji, jeftiniji, a primjetno sve više oslonjen na savremene tehnologije i digitalizovan.
Platni sistem EU vrlo je kompleksan i razvijen. Njegovoj stabilnosti, efikasnosti i sve kvalitetnijim rezultatima posvećuju se vidljivi napori, regulatorno-ekonomska sredstva i vrijeme EU institucija što je i opravdano s obzirom da od efikasnog i pouzdanog platnog sistema (instrumentima, transakcijama i mehanizmima) zavisi djelotvornost i pouzdanost privrednih odnosa i finansijskih prilika, pa sa time i ukupni ekonomski rezultati EU, ekonomska snaga i s njome povezani rezultati.
Šta je platna šema?
Platne šeme koje je razvio EPC koriste hiljade pružalaca platnih usluga (PSP-Payment Service Provider) u Evropi kako bi olakšale oko 50 milijardi transakcija svake godine. Pružalac platnih usluga (PSP) djeluje kao ključni posrednik u elektronskim plaćanjima, omogućavajući preduzećima da prihvataju različite načine plaćanja od kupaca. PSP-ovi se bave tehničkim složenostima i bezbjednosnim protokolima uključenim u obradu onlajn transakcija, pojednostavljujući proces za trgovce. One su temelj većine rješenja PSP-ova za kreditne transfere u eurima i direktne debitne usluge. One takođe omogućavaju njihovu interoperabilnost u SEPA.
Platna šema je skup pravila o kojima su se PSP-ovi dogovorili za izvršavanje transakcija putem određenog instrumenta plaćanja (kao što su kreditni transfer, direktno zaduženje, kartica itd.). Razlikuje se od platnog sistema, koji je tehnička infrastruktura koja obrađuje transakcije u skladu sa pravilima definisanim u platnoj šemi.
Većina kreditnih transfera i direktnih zaduženja u eurima oslanja se na EPC šeme plaćanja
EPC šeme plaćanja su pravila koja su u osnovi rješenja za kreditne transfere i direktna zaduženja u eurima koja predlažu svi PSP-ovi u SEPA. Jednostavno rečeno, prilikom obavljanja kreditnih transfera i direktnih zaduženja u eurima (u jednoj zemlji, unutar SEPA ili čak između SEPA i zemlje koja nije SEPA), može se koristiti usluga kreirana na osnovu EPC šema plaćanja. Ove šeme omogućavaju potrošačima da se oslone na samo jedan platni račun za obavljanje kreditnih transfera i direktnih zaduženja u eurima ne samo u svojoj zemlji, već i u SEPA – području većem od Evropske unije – pa čak i između SEPA i zemlje koja nije SEPA.
Pet dostupnih platnih šema
EPC je razvio pet šema:
■ SEPA kreditni transfer (SCT šema).
■ SEPA instant kreditni transfer (SCT Inst šema).
■ SEPA osnovno direktno zaduženje (SDD Core šema).
■ SDD od kompanije do kompanije (SDD B2B šema).
■ Instant kreditni transfer s jednom stranom van SEPA-e (OCT Inst šema).
Pravilnici za EPC šeme plaćanja su javno dostupni na EPC veb stranici. Međutim, PSP-ovi koji žele da ih koriste moraju formalno da se pridržavaju šema i da plaćaju godišnju naknadu za učešće u šemi plaćanja. Pridržavanje EPC šema plaćanja ne zahtijeva članstvo u EPC.
Kao rezultat SEPA uredbe (Uredba (EU) br. 260/2012), SCT šema i SDD Core šema su obavezne za sve PSP-ove koji nude usluge kreditnog transfera u eurima i direktnog zaduženja u Evropskom ekonomskom prostoru (EEA). SDD B2B i OCT Inst šeme su opcione: PSP-ovi mogu slobodno da predlažu usluge zasnovane na ovim šemama.
Uredba (EU) 2024/886, poznata kao Uredba o trenutnim plaćanjima (IPR), stupila je na snagu u aprilu 2024. godine, donoseći značajne promjene za SEPA uredbu. Ova nova uredba uvodi nove obavezne zahtjeve za trenutne kreditne transfere u eurima, koji utiču na PSP-ove koji se nalaze u EEA. Ovi zahtjevi će stupiti na snagu počev od 9. januara 2025. i 9. oktobra 2025. godine, i prvobitno će uticati na kreditne institucije sa sjedištem u eurozoni.
Usklađena pravila koja ostavljaju prostor za fleksibilnost
Platne šeme EPC-a prilagođavaju opšta pravila koja omogućavaju harmonizovane kreditne transfere i direktna zaduženja. Međutim, one takođe omogućavaju PSP-ovima da pružaju dodatne usluge po svom izboru uz stvarne platne proizvode kako bi zadovoljile specifične potrebe kupaca.
Šeme plaćanja se sastoje od različitih elemenata
Svaka EPC šema plaćanja sastoji se od:
1. Pravilnika. On sadrži skup poslovnih pravila, obaveza i tehničkih standarda za izvršenje platnih transakcija. Može se smatrati uputstvom za upotrebu koje pruža opšte razumevanje o tome kako prebaciti sredstva sa računa A na račun B. Na primer, pravilnik definiše u kojoj valuti (euro) transakcija mora biti izvršena, kao i različite korake i maksimalno trajanje koje PSP moraju poštovati za takve transakcije.
2. Smjernice za implementaciju (IG). To su tehnički prevodi pravilnika u platne poruke ISO 20022.
3. Pravila za upravljanje platnim shemama. Ovaj dokument – zajednički za sve šeme – objašnjava principe koji regulišu administraciju i razvoj šeme.
Pored toga, EPC objavljuje pojašnjenja za svaki slučaj posebno, koja pokrivaju specifične teme vezane za implementaciju šema.
Sve EPC šeme plaćanja poštuju principe definisane u Direktivi o platnim uslugama i nadgleda ih Eurosistem.
