Jačanje protekcionističkih politika i fiskalna stezanja bacaju sjenku na globalne tokove investicija. Stav „Amerika na prvom mjestu“ posebno je doprinio povećanju nivoa neizvjesnosti, sa značajnim uticajem na zelenu tranziciju i inovacije. U takvom kontekstu, Evropska unija suočava se sa ključnim momentom. Da bi ostala konkurentna i bezbjedna u podijeljenoj globalnoj ekonomiji, mora ubrzati transformaciju ka produktivnijem, inovativnijem i održivijem ekonomskom modelu. Ta transformacija, međutim, zavisi od značajnog i kontinuiranog povećanja investicija, piše u autorskom tekstu za NIN Reviju Damjan Sorel, šef regionalnog centra Evropske investicione banke (EIB) za Zapadni Balkan.
Mario Dragi je nedavno ukazao na razmjere izazova, procjenjujući da je EU potrebno godišnje investirati 800 milijardi eura kako bi revitalizovala svoju ekonomiju, uz napore da se uklone prepreke i bolje integriše unutrašnje tržište. Investicioni jaz prevazilazi okvire klimatskih ciljeva. Evolucija vještačke inteligencije, nedostatak vještina i novi bezbjednosni i odbrambeni zahtjevi zahtijevaju koordinisanu finansijsku mobilizaciju. Istovremeno, fragmentacija unutrašnjeg tržišta i dalje podriva sposobnost EU da razvija inovacije u većem obimu i privuče globalni kapital. Ako Evropa želi da odgovori na ove izazove, mora ne samo da otključa nove izvore investicija, već i da produbi tržišnu integraciju i regulatornu usklađenost. Na primjer, realne korporativne investicije u EU su trenutno za 1% iznad nivoa iz perioda prije pandemije, dok su u SAD-u porasle za 12%.
Olakšavanje protoka kapitala
Prema najnovijem Izvještaju o investiranju Evropske investicione banke, neizvjesnost i dalje predstavlja glavnu prepreku za investiranje – 79% firmi u EU je identifikuje kao ključni ograničavajući faktor. Slijede nedostatak kvalifikovane radne snage i visoki troškovi energije, koje ističe 77% kompanija. Iako je 66% njih pogođeno ekstremnim vremenskim uslovima, samo mali broj firmi je uložio u mjere adaptacije ili nabavio osiguranje. Kao i kod ulaganja u energetsku efikasnost, prepreke leže u nedostatku finansijskih sredstava i potrebnih vještina.
Fragmentacija tržišta unutar EU ostaje ozbiljna prepreka. Čak 60% izvoznika i 74% kompanija koje razvijaju sofisticirane inovacije smatra da unutrašnje barijere u EU ograničavaju poslovne prilike i širenje. Uklanjanje tih barijera, širenje tržišta, olakšavanje protoka kapitala i poboljšanje pristupa finansijama moglo bi da otključa značajan potencijal rasta – naročito za inovativne firme.
Razlika u mobilizaciji kapitala posebno je izražena: evropske firme u fazi širenja prikupile su 50% manje kapitala nego njihove američke kolege u protekloj deceniji. To je značajno jer su firme koje uspješno prikupe kapital putem vlasničkih ulaganja za 13% sklonije inovacijama. Iako Evropa prednjači u akademskoj produkciji sa 24% više istraživanja nego SAD (prema Nature Index-u), zaostaje u njihovoj komercijalizaciji. Dok i dalje zadržava konkurentsku poziciju u zelenim tehnologijama, prijeti joj zaostajanje u drugim strateškim sektorima poput biotehnologije, digitalnih tehnologija i vještačke inteligencije.
EU sredstva usmjerena u produktivne investicije
Klimatske ambicije Evrope pozicionirale su je kao globalnog lidera u zelenoj tranziciji, dok energetska revolucija ubrzano napreduje. Tokom 2024. godine, obnovljivi izvori energije činili su 48% ukupne potrošnje električne energije u EU, doprinoseći smanjenju emisije CO₂ za 13%. Evropske firme su iskoristile ovaj zamah – izvoz niskougljeničnih tehnologija porastao je za 65% od 2017. godine, što, iako zaostaje za kineskih 79%, značajno nadmašuje američkih 22%.
Evropska unija je u dobroj poziciji da nastavi tim putem. Kontinuirane investicije u pristupačnu čistu energiju, digitalnu i socijalnu infrastrukturu, uz dublju integraciju tržišta, pružaju snažne osnove za održivi rast. Evropska investiciona banka (EIB), kao banka EU, nalazi se u središtu ovih inicijativa – ona je i instrument Unije tržišta kapitala, omogućujući pozajmice s evropskim pečatom kako bi usmjerila štednju u produktivne investicije. Više od 60% ulaganja EIB grupacije tokom 2024. godine doprinijelo je zelenoj tranziciji, uključujući udvostručenje ulaganja u elektroenergetske mreže i priključke. EIB je mobilisala rekordnih 100 milijardi eura u investicije višeg rizika u podršci evropskim inovatorima.
Region produbljuje veze sa EU jačanjem tržišne integracije
Ovi trendovi ne samo da mijenjaju ekonomiju EU, već potencijalno donose korist i susjednim regionima, poput Zapadnog Balkana, koji ima bliske ekonomske i institucionalne veze s EU. Kroz novi Plan rasta, region napreduje ka tržišnoj integraciji. Inicijative kao što su „Zeleni koridori“, digitalni inovacioni habovi i proširenje Jedinstvenog područja plaćanja u evrima (SEPA) približavaju lokalne ekonomije standardima EU. Srbija je nedavno postala četvrta zemlja u regionu koja se pridružila SEPA-i, čime se pojednostavljuju transakcije u evrima i smanjuju transakcioni troškovi.
Uprkos napretku, izazovi i dalje postoje – posebno u energetici, klimatskim politikama i razvoju vještina. Iako upotreba obnovljivih izvora energije raste, ona mora biti praćena širenjem infrastrukture i odlučnijim odvajanjem od fosilnih goriva, koja i dalje dominiraju energetskim miksom regiona. Industrije poput proizvodnje i građevinarstva ostaju visoko energetski intenzivne zbog zastarjele opreme i neefikasnih procesa. Iako 10% firmi prijavljuje uticaj klimatskih promjena, ulaganja u adaptaciju su ograničena. Kao odgovor na to, EIB Global obezbjeđuje finansijsku podršku za modernizaciju opreme i povećanje kapaciteta za obnovljive izvore, s ciljem poboljšanja energetske efikasnosti i produktivnosti. U praksi, nova, tehnološki napredna oprema pokazala je sposobnost da smanji potrošnju energije i do 70% u odnosu na starije modele.
Strateško repozicioniranje u globalnim lancima vrijednosti
Pristup finansijama (budući da se 34% firmi suočava sa kreditnim ograničenjima) i manjak kvalifikovane radne snage i dalje su prepreke za rast na Zapadnom Balkanu. Visoke stope emigracije dovele su do ozbiljnog nedostatka radne snage, a neusklađenost vještina dodatno smanjuje produktivnost. Prema projekcijama UN-a, očekuje se da će se broj stanovnika regiona do 2050. godine smanjiti za tri miliona – samo Srbija bi mogla izgubiti više od 18% populacije, što predstavlja dugoročan rizik za ekonomsku otpornost. U cilju stvaranja jednakih mogućnosti, EIB Global podržava digitalizaciju i obnovu škola, razvoj mogućnosti za cjeloživotno učenje i inkluzivnije zapošljavanje. Naučno-tehnološki parkovi koje podržava EIB znatno su ojačali inovacioni ekosistem Srbije i povećali njenu vidljivost na globalnoj tehnološkoj sceni.
Zbog promjena u geopolitičkoj dinamici koje utiču na globalne lance vrijednosti, kompanije u EU i na Zapadnom Balkanu imaju stratešku šansu da se repozicioniraju balansiranjem efikasnosti i otpornosti kroz dublju tržišnu integraciju. Od energetike i saobraćaja do socijalne i digitalne infrastrukture, EIB Global ima ključnu ulogu u usklađivanju finansijske podrške s politikama EU kako bi se maksimizirao ekonomski uticaj. Od 2010. godine, EIB je usmjerila više od 11 milijardi eura u Zapadni Balkan, olakšavajući usvajanje EU standarda i unapređujući životne uslove i poslovni ambijent. U bliskoj saradnji sa Evropskom komisijom i lokalnim partnerima, planiramo da nastavimo s podsticanjem rasta, inovacija i održivosti.
Izvor: Nin
