Uprkos reformama i poboljšanjima, budućnost penzionih sistema u Evropskoj uniji ostaje neizvjesna. Velike razlike u visini penzija među državama članicama i značajna rodna nejednakost potvrđuju potrebu za dubljom strukturnom prilagodbom. Penzije su glavni izvor prihoda za većinu starijih osoba u Evropi. Prema podacima OECD-a (Pensions at a Glance 2023), u brojnim evropskim zemljama javni transferi, uključujući državne penzije i druge socijalne naknade, čine više od 70 odsto ukupnog bruto prihoda osoba starijih od 65 godina, a u nekim zemljama taj udio prelazi i 80 odsto.
Međutim, visina tih prihoda znatno varira među državama. Prema podacima Eurostata, prosječna godišnja potrošnja na starosne penzije po korisniku u EU iznosila je 16.138 eura u 2022. godini, odnosno oko 1.345 eura mjesečno. Iza tog prosjeka krije se izražen geografski i ekonomski disbalans.
Najviše i najniže penzije
U Evropskoj uniji, najniže prosječne godišnje penzije zabilježene su u Bugarskoj (3.611 €), dok su najviše isplaćene u Luksemburgu (31.385 €). Kada se u analizu uključe zemlje Evropskog udruženja za slobodnu trgovinu (EFTA) i kandidati za članstvo u EU, raspon je još izraženiji – od 1.648 eura u Albaniji do 35.959 eura na Islandu.
Norveška i Danska takođe prelaze prag od 30.000 eura godišnje po korisniku, dok su Švedska (22.436 €) i Finska (21.085 €) znatno iznad prosjeka EU. Ove zemlje karakteriše dugoročno stabilno finansiranje penzionih sistema, uz visoke stope zaposlenosti i veći udio doprinosa u BDP-u.
Južna Evropa ispred istoka
Italija, Francuska, Španija i Njemačka kao najveće ekonomije EU i dalje se nalaze iznad prosjeka Unije kada je riječ o penzijama. Italija prednjači sa 19.589 eura, dok Njemačka ima najnižu prosječnu penziju u toj grupi (17.926 €).
S druge strane, na začelju su zemlje jugoistočne Evrope i kandidati za članstvo. Uz Albaniju, najniže penzije bilježe se u Turskoj (2.942 €), Bosni i Hercegovini (3.041 €), Srbiji (3.486 €), Crnoj Gori (3.962 €), Slovačkoj (4.753 €) i Hrvatskoj (4.940 €).
Kada se posmatraju mjesečne isplate, vidi se koliku bijedu trpe mnogi penzioneri na jugu Evrope i Balkana. Prosječna mjesečna isplata u Albaniji iznosi svega 137 eura, u Turskoj 245 eura, BiH 253 eura, Srbiji 291 euro, Crnoj Gori 330 eura, Slovačkoj 396 eura, a u Hrvatskoj 412 eura. Sjetite se tih 412 eura mjesečno kada sljedeći put sa televizije budete slušali hvalospjeve o rastu BDP-a.
"/>Kupovna moć ublažava razlike
Nominalne razlike u penzijama djelimično se smanjuju kada se uzmu u obzir razlike u životnim troškovima, odnosno kada se podaci izraze u standardima kupovne moći (PPS). Tako se odnos između najviše i najniže penzije u EU smanjuje sa 8,8:1 u nominalnim vrijednostima na 3,5:1 u PPS-u. Najviši prosječni iznos u PPS-u bilježi se u Austriji (21.162 PPS), dok najniži pripada Slovačkoj (5.978 PPS). Kada se uključe i nečlanice EU, Albanija je opet na dnu sa 3.019 PPS, dok Turska sa 8.128 PPS nadmašuje nekoliko članica Unije.
U 2022. godini, nominalni pad prosječnih penzija zabilježen je u samo tri države – Turskoj, Irskoj i Grčkoj, i to u rasponu manjem od 5 odsto. U Turskoj je pad rezultat snažne deprecijacije nacionalne valute. Nasuprot tome, Bugarska je imala najveći rast (33%), zatim Češka (16%). Dvocifreni rast zabilježen je i u Letoniji, Litvaniji, Crnoj Gori i Rumuniji, dijelom kao rezultat penzionih reformi, dijelom kao odgovor na inflaciju.
Prema Izvještaju o adekvatnosti penzija 2024, koji su izradili Evropska komisija i Odbor za socijalnu zaštitu, zamjenske stope penzija – odnos između penzije i prethodnih radnih primanja – nastaviće da opadaju u narednim decenijama. Time raste rizik da buduće generacije penzionera neće moći da zadrže dosadašnji životni standard. Već danas je više od 20 odsto osoba starijih od 65 godina u EU, odnosno oko 18,5 miliona ljudi, izloženo riziku od siromaštva ili socijalne isključenosti. Taj broj raste zbog kombinacije demografskih trendova i porasta relativnog siromaštva.
Žene sa 26 odsto nižim penzijama
Rodna nejednakost u penzijama posebno zabrinjava. Žene u prosjeku primaju 26,1 odsto niže penzije od muškaraca, a 5,3 odsto žena starijih od 65 godina uopšte nema pravo na penziju. Ova razlika proizlazi iz više faktora: nižih plata tokom radnog vijeka, prekida karijere zbog brige o djeci ili starijima, te većeg udjela žena u nesigurnim i nepunim radnim angažmanima.
Evropi se budućnost ne čini naročito svijetla ni optimistična. EU se suočava sa kombinacijom demografskog starenja, promjena u strukturi tržišta rada i fiskalnih izazova koji sve više opterećuju održivost penzionih sistema. Bez dodatnih strukturnih promjena, pitanje adekvatnosti i pravičnosti penzija ostaće ključno političko, ekonomsko i socijalno pitanje u decenijama koje dolaze, prenosi lidermedia.hr.
