Prvi pouzdani izvor o kolektivnoj obustavi rada potiče iz drevnog Egipta, u vrijeme vladavine Ramzesa Trećeg. Pojedini istoričari ocjenjuju da su u antičkom svijetu, štrajkovi radnika u totalitarnom Egiptu imali više efekta nego u demokratskoj Atini. Rimski imperatori su nastojali da radnike po svaku cijenu drže pod kontrolom. Nisu se libili ni da esnafska i građanska udruženja iz potaje sami organizuju, postavljajući na čelo plaćenike koji su bili dužni da im obezbijede podršku.
Kolektivna pobuna radnika nije izum moderne istorije. Iako su prvi strukovni sindikat organizovali američki obućari tek 1794. godine u Filadelfiji, štrajkovi su bili efikasna taktika za ostvarivanje radničkih prava još u antičko doba, ističe Lu Martin, američki istoričar i profesor na Univerzitetu Čatam.
Najraniji poznati štrajk radnika, za koji su arheolozi našli pisane dokaze, desio se 1157. godine prije nove ere u Egiptu, za vrijeme vladavine Ramzesa Trećeg. Graditelji koji su podizali grobnicu za ovog, posljednjeg od velikih faraona koji su vladali Egiptom, bili su nezadovoljni jer je njihova mjesečna naknada za rad, u vidu hrane i odjeće, sve više kasnila. Kada su se dugovanja nagomilala, zanatlijama je dozlogrdilo. Solidarno su napustili gradilište, a njihovi nadzornici nisu znali šta da rade, jer do tada se tako nešto nikada nije dogodilo.
Ovi i drugi detalji o štrajku zapisani su na papirusu koji se čuva u Egipatskom muzeju u Torinu. „Glad i žeđ doveli su nas do ovoga. Nema odjeće, nema masti, nema ribe, nema povrća. Pošaljite vijest o tome faraonu, našem dobrom gospodaru, da nas snabdije hranom“, zapisao je egipatski pisar šta su nezadovoljni graditelji Ramzesove grobnice poručili u pregovorima sa lokalnim starešinama.
Pošto lokalna vlast nije mogla da obezbijedi zaostala sledovanja, radnici su nastavili sa štrajkom i tražili su sastanak sa direktnim predstavnikom faraona. Obustava rada je trajala dok nije stigao visoki egipatski zvaničnik i konačno isplatio zaostale zarade. Međutim, kašnjenja su se nastavila, pa su radnici povremeno organizovali štrajkove naredne tri godine, sve dok Ramzesova administracija nije uspostavila stabilniji sistem isplate zarada.
Stari Egipćani su vjerovali da je ravnoteža ključni element njihovog društva, ali i cijelog univerzuma. Faraon je bio odgovoran da održava taj sklad u cijeloj zemlji. Pošto su oni koji su gradili kraljevske grobnice imali status najvažnijih radnika, kašnjenje u isplati njihovih zarada je predstavljalo ozbiljno narušavanje tog sklada, objašnjava američki profesor.
Vavilonski ugovori o radu
Zahvaljujući stručnjacima koji su preveli sadržaj više od 30.000 glinenih tablica na sumerskom i akadskom jeziku, naučnici su došli i do podataka o najranijoj istoriji dječijeg rada. Ukoliko nisu bili u pitanju robovi, iznajmljivanje maloljetne radne snage u Mesopotamiji je bilo pravno regulisano. Poslodavci su mogli da angažuju djecu slobodnih građana, ali pod uslovom da potpišu ugovor sa njihovim roditeljima ili starateljima.
U tim ugovorima se detaljno navodilo za koje poslove se dijete unajmljuje, u kom roku i kolika naknada će biti isplaćena roditelju. Djeca su počinjala da rade već sa pet ili šest godina i poslodavci su ih najviše angažovali u kućnim poslovima, ali i u proizvodnji hrane i odjeće. Oni nešto stariji, radili su i na izgradnji hramova, najčešće zajedno sa svojim roditeljima. Pojedini ugovori pokazuju i da su roditelji ustupali svoju djecu da rade za ljude od kojih su pozajmili novac, da bi na taj način platili zaostale dugove.
Tako je 2.200. godine prije nove ere, jedna majka potpisala ugovor za svog sina Marduk-Nasira da radi za čovjeka po imenu Marsipar, na njegovim poljoprivrednim imanjima. Zanatlija koji se zvao Hartotes, sklopio je ugovor da će njegova kćerka raditi tri godine u carskoj uljari, u vrijeme Hamurabija, osnivača Vavilonskog carstva. Zapisi na glinenoj pločici pokazuju da je Hartotes, po isteku dogovorenog roka, produžio taj ugovor na još dvije godine.
Demokratska čaša žuči u čaši meda
Ako se vratimo odraslima i preselimo se u antičku Grčku, te isključimo robove i žene čija mišljenja čuvene atinske demokrate nisu uvažavale, prve štrajkove su organizovali proizvodni radnici, najčešće graditelji i zanatlije. Mada je većina slobodnog stanovništva živjela od poljoprivrede, u Grčkoj je bilo malo kvalitetnog zemljišta. Procjenjuje se da u Atini, u petom vijeku prije nove ere, četvrtina muških građana nije posjedovala zemlju. Oni su, zato, morali da se bave drugim zanimanjima u proizvodnji i uslugama, kako bi preživjeli i prehranili svoje porodice.
Takvi poslovi nisu uživali veliki ugled u grčkom društvu, pa su slobodni građani koji su, na primjer, zajedno sa robovima radili na izgradnji Akropolja, dobijali mizerne plate. Kvalifikovani zanatlija je u prosjeku zarađivao jednu drahmu dnevno, dok je cijena kilograma pšenice od koje se spravljao hljeb bila tri puta veća. Zato su nezadovoljni radnici povremeno obustavljali izgradnju atinskog svetilišta. Pojedini istoričari ocjenjuju da su štrajkovi radnika u demokratskoj Atini imali manje efekta nego oni u totalitarnom Egiptu, pod vladavinom svemoćnog faraona, navodi američki profesor.
Razbijanje „sindikata“ u Rimskom carstvu
U starom Rimu postojala su različita strukovna udruženja radnika, od kojih su neka pregovarala sa poslodavcima i državom slično kao što to čine moderni sindikati. Najaktivnije grupe su okupljale pekare, građevinare i radnike koji su organizovali transport hrane, a pobune su bile najčešće u istočnim provincijama Rimskog carstva.
U Arheološkom muzeju u Istanbulu, nalazi se kamena ploča sa zapisom o pobuni pekara tokom drugog vijeka nove ere u antičkom gradu Efesu, koji je na svom vrhuncu bio glavni grad rimske provincije Male Azije.
Bojana Maričić
Biznis & finansije 230, februar 2025.
