Crna Gora može osigurati održive javne finansije i dugoročni ekonomski rast uz strožu fiskalnu disciplinu, snažnije institucije i razvoj razmjenjivog dijela ekonomije, kazao je u intervjuu za Bankar ekonomski analitičar, dugogodišnji redovni profesor na Ekonomskom fakultetu u Beogradu i bivši guverner Narodne banke Srbije Dejan Šoškić.
On je upozorio da oslanjanje na turizam i strane investicije bez jačanja domaće produktivnosti nosi ozbiljne rizike. Šoškić je dodao da evropske integracije same po sebi nijesu garancija rasta, ukoliko zemlja ne izgradi konkurentnu privredu sposobnu da iskoristi prednosti velikog tržišta EU.
„Bez snažnih institucija, kvalitetnog obrazovanja i razvoja domaćih kompanija u razmjenjivom sektoru, ni fiskalna stabilnost ni ulazak u EU ne mogu donijeti trajno povećanje životnog standarda“, rekao je Šoškić.
Crna Gora se i dalje suočava sa visokim javnim dugom i velikim budžetskim deficitima. Kako ocjenjujete održivost crnogorskog javnog finansiranja u narednom periodu?
Budžetski deficiti, po pravilu, trebalo bi da se formiraju do nivoa dozvoljenih Mastriškim kriterijumima, tj. do 3% BDP-a. Međutim, ono što takođe treba imati u vidu jeste da nije svaki deficit isti. Deficiti koji nastaju zbog finansiranja projekata koji za posljedicu imaju stvaranje uslova za budući brži rast BDP-a su, naravno, na srednji i dugi rok u većoj mjeri održivi, pa time i poželjniji. Ipak, svaka država koja se zadužuje u valuti koju nije u poziciji da samostalno kreira, što je inače slučaj sa svim zemljama eurozone, treba da ima dodatnu dozu obazrivosti u vezi sa dostignutim fiskalnim pokazateljima, odnosno kretanjem fiskalnog deficita i ukupnog nivoa javnog duga. Uz to, treba težiti, ako je moguće, da se postepeno uvećava zaduživanje prema domaćim povjeriocima (institucionalnim investitorima, bankama i građanima), jer su oni, po pravilu, stabilniji kao povjerioci, ali i zato što se svaka otplata kamata i glavnice u toj situaciji isplaćuje domaćim rezidentima, što je povoljnije sa aspekta pozitivnih efekata na domaći privredni razvoj.
Koje fiskalne ili strukturne mjere država može koristiti kako bi ublažila eksterne šokove i očuvala makroekonomsku stabilnost?
Ima tu više mogućih oblasti djelovanja. Jedna je već pomenuta u odgovoru na prethodno pitanje, u smislu težnje da se dio javnog duga finansira od strane domaćih povjerilaca. Druga važna oblast bila bi pokušaj dalje diversifikacije BDP-a, u smislu razvijanja različitih oblasti ekonomskih aktivnosti koje značajno formiraju BDP zemlje. Time bi se smanjila osjetljivost i ranjivost ekonomske aktivnosti u uslovima vanjskih šokova. Treća moguća oblast jeste pokušaj uticaja na promjenu strukture BDP-a u pravcu viših tehnologija te proizvoda i usluga pozicioniranih više u lancu vrijednosti. U tom domenu akcenat na obrazovanju, istraživanju i razvoju predstavlja, po pravilu, nužan preduslov.
U Crnoj Gori turizam je ključni motor rasta, ali ekonomija ostaje izrazito zavisna od ove jedne grane. Koje sektore vidite kao najperspektivnije za diverzifikaciju crnogorske ekonomije i šta je preduslov za njihov ubrzani razvoj?
Prije svega sektori koji se prirodno oslanjaju na turizam (poljoprivreda, saobraćaj), ali i drugi sektori koji nisu vezani za turizam. Obično se građevinarstvo spominje uz turizam, ali tu treba biti oprezan, tj. imati u vidu da građevinarstvo ima svoja prirodna ograničenja i da, ako se izvodi bez kvalitetnog planiranja, njegov ishod ne mora dugoročno imati pozitivne posljedice na turizam, a nekad sasvim suprotno. Primjer mogućeg lošeg uticaja građevinarstva na turizam je primjer Zlatibora, gdje prirodna ljepota može gubiti na turističkoj atraktivnosti u uslovima neplanskog i stihijskog građevinarstva. I tu su institucije, tj. njihova sposobnost djelovanja na bazi nepristrasnosti, kompetentnosti, u kratkom roku i u društvenom interesu, od ključnog značaja.
Za svaku zemlju je važno da ima infrastrukturu, jake institucije i obrazovanu radnu snagu, a onda je industrijskim politikama moguće podsticati one oblasti u kojima zemlja ima komparativne prednosti. Svi u bivšoj Jugoslaviji pamte proizvode elektronske, mašinske i druge industrije iz Crne Gore. Možda u nekim od tih oblasti i dalje postoji prostor za privredni razvoj. Ono što se često u literaturi spominje jeste da pojedine industrijske oblasti imaju izuzetan pozitivan efekat na rast produktivnosti, kao osnovu konkurentnosti i prirasta bogatstva. Ali ne treba isključivati ni usluge, posebno one koje su konkurentne i koje se mogu izvoziti.
Kako posmatrate politiku Vlade Crne Gore po pitanju stranih direktnih investicija? Da li je aktuelni model privlačenja kapitala dugoročno održiv ili zahtijeva promjene u pogledu regulative, poreskih podsticaja i institucionalnog ambijenta?
Strane direktne investicije su, načelno, poželjne, ali ne treba imati utisak da su sve podjednako dugoročno korisne, kao ni da je samo na stranim direktnim investicijama moguće ostvariti uspješan razvoj zemlje i rast životnog standarda stanovništva. Strane direktne investicije koje treba podržavati jesu one koje ulaze u razmjenjivi dio BDP-a (čiji se proizvodi i usluge mogu izvoziti i zamijeniti uvoz) i koje otvaraju dobra i visoko plaćena radna mjesta za domaće stanovništvo. Inače, sve zemlje koje su u posljednjem vijeku imale uspješne epizode ubrzanog privrednog razvoja bazirale su taj razvoj dominantno na domaćim privatnim investicijama. Domaće kompanije treba da nastaju, razvijaju se i šire na evropskom i svjetskom tržištu (kao Rimac u Hrvatskoj, Akrapovič u Sloveniji i dr.), i to je put ka realnom i održivom dostizanju višeg standarda i bogatstva države u cjelini.
Crna Gora ima hronični deficit u robnoj razmjeni i snažnu zavisnost od uvoza. Šta bi uticalo na smanjenje spoljnog deficita i koji bi potezi bili najefikasniji za jačanje izvoza?
Upravo pomenuti razvoj ekonomske aktivnosti u razmjenjivom dijelu BDP-a.
Demografski pad, iseljavanje mladih i nedostatak radne snage sve više pogađaju crnogorsku ekonomiju. Kako ove trendove uklopiti u dugoročnu strategiju razvoja i da li je rješenje u uvozu radne snage ili u podsticanju domaćeg tržišta rada?
Suviše visoke cijene nekretnina uz relativno skromne plate obeshrabruju stvaranje porodice i podstiču iseljavanje u svakoj zemlji. Rješenja, prema mom mišljenju, treba tražiti u podsticanju domaćeg demografskog rasta i rasta produktivnosti.
U posljednje vrijeme sve se više govori o jačanju finansijskog sistema, razvoju tržišta kapitala i jačanju kontrolnih mehanizama. Šta smatrate ključnim prioritetima za modernizaciju finansijskog sektora Crne Gore?
Svaki finansijski sistem počiva na održavanju i rastu povjerenja u institucije, procese i profesije u njemu. Otuda je snaženje institucija ali i profesionalne prakse, uz uvažavanje visokih standarda i poslovne etike u oblastima finansijskog izvještavanja, revizije, pružanja usluga finansijskog posredovanja, ključno za podizanje povjerenja i razvoj finansijskog sektora u svakoj zemlji. Ulazak Crne Gore u EU, otvorio bi potencijalno i mogućnosti razvoja finansijskog sektora u domenima gdje se određene usluge mogu ponuditi i na širem, evropskom tržištu.
Crna Gora se priprema za ulazak u EU. Koje ekonomske reforme vidite kao najurgentnije na putu evropskih integracija i koliko bi ulazak u EU promijenio strukturu crnogorske ekonomije?
Najvažnije je dalje jačanje institucija sistema i realno prilagođavanje evropskim standardima u praksi. Ulazak u EU otvara mogućnosti lakšeg nastupa na znatno većem tržištu, ali je to tržište i znatno konkurentnije. Vrhunsko obrazovanje, u tim novim uslovima, može predstavljati ključnu razvojnu polugu, jer sam ulazak u EU, bez dovoljne sposobnosti domaće ponude konkurentnih proizvoda i usluga, ne mora imati velikog uticaja na ekonomski rast. Primjer toga su Hrvatska i Bugarska, koje su godinama nakon ulaska u EU imale relativno skromne stope rasta. Istini za volju, obimniji EU fondovi koji su na raspolaganju novim članicama stvaraju odličnu priliku koju treba pametno iskoristiti dobrim planovima korišćenja EU fondova, na efikasan način i sa najboljim efektima na budući privredni razvoj. To će istovremeno predstavljati i priliku za ubrzanje pozitivnih promjena u strukturi privrede.
Kako Crna Gora, sa svojim ekonomskim kapacitetima i strukturnim karakteristikama, trenutno stoji u širem regionalnom i globalnom kontekstu? Da li je njena pozicija u skladu sa mogućnostima, ili postoji prostor za snažnije pozicioniranje u međunarodnim ekonomskim tokovima?
Crna Gora, kao i sve druge zemlje tzv. Zapadnog Balkana, predstavlja male privrede i mala tržišta u kontekstu EU. Prilike, međutim, svakako postoje. Korišćenje tih prilika, po mom mišljenju, će prevashodno zavisiti od snage institucija, solidne infrastrukture i, možda najvažnije, kvalitetno obrazovane radne snage.
