Budžet EU za period od 2028. do 2034. godine otvorio je sukob među državama članicama oko gotovo dva biliona eura evropskog novca. U središtu rasprave nijesu samo brojke, već i pitanje da li Evropa treba više da ulaže u poljoprivredu, regionalni razvoj, odbranu ili tehnološke inovacije.
Lideri država danas se okupljaju u Briselu. Međutim, sukob se ne vodi samo oko veličine budžeta. Još važnije pitanje glasi: da li Evropa treba da nastavi da ulaže u poljoprivredu i regionalni razvoj ili bi više novca trebalo usmjeriti ka inovacijama, vještačkoj inteligenciji, odbrani i konkurentnosti industrije?
Sukob starih i novih prioriteta
Prvi kompromisni predlog koji je pripremilo kiparsko predsjedništvo smanjio je predlog Evropske komisije za oko dva odsto. Međutim, umjesto približavanja stavova, otvorio je nove podjele.
Holandija je među najvećim neto uplatiteljima u evropski budžet. Smatra da predlog previše štiti tradicionalnu potrošnju, a istovremeno premalo odgovara na izazove globalne ekonomije.
Za zemlje poput Holandije ključno je pitanje kako Evropa može konkurisati kineskim subvencijama i američkim industrijskim podsticajima ako najveći dio novca i dalje odlazi na modele finansiranja koji su nastali prije nekoliko decenija.
S druge strane, Španija i druge države koje više sredstava dobijaju nego što uplaćuju upozoravaju da bi smanjenje izdvajanja za poljoprivredu i kohezionu politiku moglo dodatno produbiti razvojne razlike unutar Unije.
To je sukob koji prati gotovo svaki evropski budžet, ali su ovog puta okolnosti znatno složenije.
Evropa traži novac za nove izazove
Posljednjih godina Evropa je suočena s troškovima koje prije deset godina gotovo niko nije predviđao.
Rat u Ukrajini povećao je izdvajanja za odbranu. Energetska kriza pokazala je koliko je skupa zavisnost od spoljašnjih dobavljača. U međuvremenu su vještačka inteligencija, poluprovodnici i zelene tehnologije postali oblasti u kojima se vodi globalna industrijska trka.
Evropska komisija zato želi da obezbijedi više novca za istraživanje, inovacije i strateške industrije.
Problem je što gotovo svako povećanje sredstava za nove prioritete znači smanjenje novca za postojeće programe ili veće finansijsko opterećenje država članica.
Upravo zato rasprava o budžetu sve više postaje rasprava o evropskom ekonomskom modelu.
Najveće pitanje: ko će platiti račun?
Kako bi se smanjio pritisak na nacionalne budžete, Brisel traži nove izvore prihoda koji ne bi direktno dolazili od država članica.
Među predlozima su dio prihoda od prodaje emisijskih dozvola za CO2, prihod od mehanizma oporezivanja ugljenika na uvoz robe iz zemalja sa blažim klimatskim pravilima, doprinos velikih kompanija koje posluju na evropskom tržištu, kao i porezi povezani sa digitalnim uslugama, kriptoimovinom, online klađenjem i ekstremnim bogatstvom.
Za investitore i kompanije upravo je ovaj dio pregovora možda važniji od same veličine budžeta.
Ako Evropa uvede nove zajedničke izvore prihoda, to bi moglo označiti dalji korak ka fiskalnoj integraciji, temi koja je decenijama izazivala političke podjele među članicama.
Izborna godina stvara dodatni pritisak
Formalni rok za postizanje dogovora je kraj 2027. godine. Međutim, evropski zvaničnici svjesni su da bi pregovori mogli postati znatno teži nakon niza nacionalnih izbora koji se naredne godine održavaju u Francuskoj, Italiji, Poljskoj, Španiji, Grčkoj, Estoniji, Finskoj i Slovačkoj.
Zbog toga mnogi zagovaraju postizanje političkog dogovora već tokom 2026. godine.
Što se pregovori više budu približavali izbornim kampanjama, to će vlade teže pristajati na kompromise koji bi mogli biti nepopularni među biračima.
Budžet kao test evropske strategije
Rasprava koja se danas vodi u Briselu nije samo tehničko pitanje raspodjele novca.
Riječ je o odluci koja će odrediti može li Evropa finansirati odbrambenu autonomiju, ubrzati tehnološki razvoj i zadržati konkurentnost u svijetu u kojem SAD i Kina agresivno podržavaju sopstvene industrije.
Istovremeno, Brisel mora očuvati političku ravnotežu između bogatijih i siromašnijih članica, između tradicionalnih sektora i novih tehnologija, kao i između nacionalnih interesa i zajedničkih evropskih ciljeva.
Zbog toga će pregovori o budžetu od gotovo dva biliona eura biti mnogo više od rasprave o brojkama. Oni će pokazati kakve prioritete Evropa želi da ima u narednoj deceniji i koliko je spremna da plati za njihovo ostvarenje.
(Financa.ba)
