Rat sa Iranom i gotovo potpuna paraliza plovidbe u Hormuškom moreuzu izazvali su ozbiljne potrese u svjetskom avio-saobraćaju. Situacija izaziva strah od novog talasa otkazivanja letova i drastičnog poskupljenja avionskih karata, i to neposredno pred vrhunac ljetnje sezone na sjevernoj hemisferi.
Kriza je dovela do ozbiljne nestašice avio-goriva širom svijeta, jer poremećaji u izvozu nafte iz Persijskog zaliva direktno pogađaju proizvodnju kerozina. Rafinerije na Bliskom istoku, koje pokrivaju više od 10 odsto svjetske proizvodnje avio-goriva, suočavaju se sa ogromnim problemima u transportu tereta ka kupcima van regiona.
Od početka sukoba, cijene avio-goriva (jet fuel) rastu čak brže od cijena sirove nafte. U Evropi su dostigle istorijski maksimum i premašile 200 dolara po barelu, što je zadalo snažan udarac avio-kompanijama.
Suočene sa visokim troškovima i smanjenom dostupnošću goriva, mnoge kompanije već su otkazale hiljade letova, prizemljile starije letjelice koje troše više energije i povećale cijene karata. Tržište strahuje da bi moglo uslijediti još ozbiljnije smanjenje broja linija, piše Bloomberg.
Azija i Evropa najviše pogođene
Azija je region koji trpi najjači udar, jer se tradicionalno najviše oslanja na naftu koja prolazi kroz Hormuški moreuz. Prema podacima agencije OilX kompanije Energy Aspects, proizvodnja avio-goriva u azijskim rafinerijama pala je u aprilu na 2,9 miliona barela dnevno, što je pad od više od 500.000 barela u odnosu na februar.
Pod pritiskom je i Evropa, gdje je posljednjih godina zatvoreno nekoliko rafinerija zbog nemogućnosti da konkurišu azijskim gigantima. Evropska unija uvozi oko 40 odsto potrebnog kerozina, od čega polovina uobičajeno prolazi upravo kroz Hormuški moreuz.
Kompanija Shell saopštila je da evropske rafinerije sada rade maksimalnim kapacitetom, dok Evropa pokušava da poveća uvoz iz Sjeverne Amerike i Afrike. Ipak, Međunarodna agencija za energiju (IEA) upozorava da bi, ukoliko Evropa ne uspije da nadoknadi više od polovine gubitaka sa Bliskog istoka, zalihe goriva mogle pasti na kritično nizak nivo već u junu. To bi dovelo do stvarnih nestašica na aerodromima i masovnih otkazivanja letova.
SAD imaju zalihe, ali ne i neograničene kapacitete
Donald Trump izjavio je da Sjedinjene Američke Države raspolažu „obilnim“ zalihama avio-goriva i odbacio mogućnost ograničavanja izvoza radi zaštite domaćeg tržišta.
Međutim, američke rafinerije već rade rekordnim kapacitetom i imaju veoma malo prostora za dodatno povećanje proizvodnje, dok se najveći dio te proizvodnje troši unutar same zemlje. Iako su SAD zaštićenije kao neto izvoznik, njihova zapadna obala i dalje zavisi od uvoza, uglavnom iz Južne Koreje.
Gorivo je, nakon troškova radne snage, najveća stavka za avio-prevoznike i može činiti do 30 odsto operativnih troškova. Dok su mnoge evropske kompanije na vrijeme osigurale cijene kroz hedžing ugovore, veliki broj američkih firmi napustio je tu praksu nakon krize 2008. godine, što ih sada ostavlja potpuno izloženim tržišnim šokovima.
American Airlines procjenjuje da će ove godine imati više od četiri milijarde dolara dodatnih troškova, dok vlasnik British Airwaysa, grupacija IAG, predviđa rast troškova goriva od oko dvije milijarde eura u 2026. godini.
Posebno su pogođeni niskobudžetni prevoznici — američki Spirit Aviation Holdings već je kolabirao početkom maja usljed naglog skoka cijena goriva.
Drastično skuplje avionske karte
Kompanije već prebacuju dio troškova na putnike kroz više tarife, dodatne naknade za gorivo i skuplji prtljag.
U Aziji su poskupljenja već vidljiva. Cathay Pacific iz Hong Konga uveo je nove doplate za gorivo koje dostižu i 350 dolara za duge međunarodne letove.
Prema podacima platforme Kayak, prosječna cijena povratne međunarodne karte porasla je 16 odsto u odnosu na prošlu godinu i sada iznosi 1.101 dolar, dok su karte u unutrašnjem saobraćaju u SAD skuplje čak 24 odsto.
Analitička kuća Cirium procjenjuje da su avio-kompanije već smanjile ljetnji kapacitet za gotovo četiri odsto, čime je iz redova vožnje uklonjeno 9,3 miliona sjedišta.
Lufthansa je najavila ukidanje 20.000 letova na kratkim evropskim relacijama tokom ovog ljeta.
Kada je riječ o odšteti putnicima, pravila su jasna — u slučaju rata ili ekstremnih okolnosti kompanije nijesu obavezne da isplaćuju nadoknadu štete.
Ipak, Evropska komisija naglašava da, dok se lokalna nestašica goriva može smatrati višom silom, visoka cijena goriva to nije. To znači da, ukoliko se let unutar EU otkaže zbog troškova manje od 14 dana prije polaska, putnici mogu imati pravo na odštetu do 600 eura, uz obavezan povraćaj novca ili obezbjeđivanje alternativnog leta.
(Izvor: Euronews)
