Spremite se na nezamislivo, upozorila je nedavno prva žena Međunarodnog monetarnog fonda Kristalina Georgieva. Misleći, naravno, na domete ekonomske krize koju prijete da razbuktaju ratovi i s njim povezani energetski šok.
Stagflacija kao dvostruko negativan ekonomski fenomen koji istovremeno donosi i slabljenje ekonomskog rasta odnosno stagnaciju i rast cijena, odnosno inflaciju, riječ je koja se među ekonomistima gotovo svakodnevno pominje posljednjih nedjelja.
Ričard Bukstejber, ekonomista kojeg mnogi nazivaju prorokom globalne krize iz 2008. dodatno je dolio ulje na vatru. I to tvrdnjom da „potencijalna katastrofa koja se nazire takva je da bi svjetska ekonomska kriza mogla biti, u poređenju s tim, „rado prihvaćena“.
Drugim riječima, on navodi da bi kriza koja je tada bila izazvana poremećajima u finansijskom sektoru mogla biti „mačiji kašalj“ u odnosu na ono što nas čeka. I to zbog ratova, naftne krize, vještačke inteligencije…
„Sukob u Iranu mogao bi da dovede do drastičnih poskupljenja energije, namirnica, prevoza i proizvoda za domaćinstvo“, upozorio je.
I svjetski poznati ekonomista Kenet Rogof uznemirio je svjetsku javnost tvrdnjom da investitori nisu ozbiljno shvatili domete krize u Iranu, u pogledu njenog trajanja. A to bi svijet moglo uvesti u stagflacioni šok i snažnu ekonomsku krizu.
I kao da sve ovo nije dovoljno, iz sjedišta vodeće međunarodne finansijske institucije u kojoj se baš sada odvija redovna godišnja Skupština Svjetske banke i MMF-a stiže još jedno upozorenje: „Svjetska ekonomija je na granici fiskalne održivosti“.
Manji ekonomski rast
I taman kada se mislilo da je inflacija obuzdana, pa vodeće centralne banke mogu da popuste monetarne stege i krenu da snižavaju kamatne stope, uslijedio je ovaj šok.
Rat u Iranu i s tim povezana naftna kriza dovela je do porasta cijena nafte. Ali i do prijetnje nestašicama. A što je ta roba traženija, to će njena cijena biti veća.
Istovremeno, MMF je obelodanio novu prognozu globalnog rasta. Podrazumijeva se, sniženu. Iz ove institucije očekuju da će trenutne političko-energetske tenzije imati negativan uticaj na globalnu ekonomiju. MMF je prognozu globalnog rasta smanjio za 0,2 odsto, odnosno na 3,1 odsto.
„U nepovoljnijem scenariju, uz veći i dugotrajniji rast cijena energije, globalni rast mogao bi da uspori na 2,5 odsto u 2026. Inflacija bi dostigla 5,4 odsto. Ako bi bilo većih oštećenja energetske infrastrukture, rast bi pao na oko dva odsto, dok bi inflacija premašila šest“.
U sklopu ove nove prognoze, MMF je korigovao prognozu i za Srbiju. Prognoza rasta smanjena je na 2,8 odsto, pošto je već prethodno snižena na 3,0. Podsjetimo, koliko u oktobru prošle godine prognoziran je ekonomski rast od 3,6 odsto u ovoj godini.
Istovremeno, ova prognoza kaže i da će se stopa inflacije povećati. Prema njima na 5,2 odsto, što je iznad gornje granice cilja Narodne banke Srbije.
Veća inflacija
Prilikom predstavljanja najnovijeg Kvartalnog monitora, Milojko Arsić, profesor Ekonomskog fakulteta u Beogradu ukazuje da „inflatorni pritisci jesu potisnuti, ali da nisu otklonjeni“.
On kaže da je dobro što je inflacija u segmentu hrane nakon ukidanja ograničenja marži obuzdana. Ipak, bazna inflacija ispoljava tendenciju ubrzanog rasta na 4,2 odsto. Pritom, dodatni inflatorni pritisci dolaze i od povećanja cijena gasa i nafte zbog rata u Iranu.
„Rast cijena energenata na svjetskom tržištu uticaće na rast inflacije u Srbiji. Visina tog uticaja zavisiće od toga koliko će se cijene energenata zadržati na visokom nivou. Pritom, smanjenje akciza, intervencije iz robnih rezervi i administrativna kontrola cijena mogu privremeno da ublaže uticaj rasta cijena energenata na inflaciju, dok se u dugom roku to preliva na inflaciju“, navodi se u Kvartalnom monitoru.
Nafta i gas opasnost za inflaciju
„Rast cijena energenata utiče istovremeno na inflaciju, ekonomski rast, platnobilansne pozicije, a samim tim i na ekonomske politike. Efekti energetskog šoka zavise od trajanja, intenziteta i obima intervencija koje su na raspolaganju zemljama za ublažavanje efekata“, kaže u autorskom tekstu za Makroekonomske analize i trendove Sanja Filipović.
Ona piše da kretanje cijena nafte i gasa predstavlja jednu od najvažnijih eksternih determinanti inflacije. Uticaj na opšti nivo cijena je direktni i indirektni, ali i dohodovni.
„Direktni efekat se sagledava preko neposrednog uticaja na porast troškova goriva i transporta, dok rast cijene gasa direktno utiče na cijenu električne energije i grijanja, naročito u zemljama u kojima gas ima značajno učešće kao input u proizvodnji energije“, navodi ona.
Indirektni efekat se ispoljava preko porasta troškova u industriji, uslugama i poljoprivredi, što se onda prenosi na krajnje cijene proizvoda.
„Tu je i dohodovni efekat kojeg navodi MMF, a čija suština je da povećanje cijena energije dovodi do smanjenja realnog raspoloživog dohotka domaćinstava i preduzeća. Pošto su prihodi domaćinstava u kratkom roku relativno fiksni, to dovodi do pada tražnje i negativno utiče na ekonomski rast. Sličan mehanizam važi i za preduzeća pošto viši troškovi energije smanjuju profitabilnost, ograničavaju investicije i usporavaju nivo proizvodnje i smanjuju zaposlenost“, navodi Filipović.
Dodatna opasnost za uvoznike
„Dohodovni efekat je dodatno naglašen kod neto uvoznika energije, a to je većina evropskih zemalja. Razlog je što rast cijena energenata podrazumijeva i odliv dohotka ka zemljama izvoznicama energije, čime se dodatno smanjuje domaća ekonomska aktivnost. Ukupno posmatrano, dohodovni efekat funkcioniše kao mehanizam kroz koji energetski šokovi „izvlače” kupovnu moć iz ekonomije, smanjujući potrošnju i usporavajući privredni rast“, navodi ona u tekstu Spirala makroekonomskih efekata energetske krize.
Drugim riječima, MMF navodi da rast cijena nafte i gasa utiče negativno na inflaciju, ali i na ekonomski rast. U njihovoj procjeni, povećanje cijene nafte od 10 odsto može podići inflaciju za 0,2 do 0,4 procentna poena. U isto vrijeme, i smanjiti realni BDP za 0,1 do 0,3 pp.
Poređenje sa energetskom krizom iz 2022
Jedan od najboljih empirijskih primjera da nagli skok cijena nafte, a posebno gasa može generisati „široko rasprostranjenu inflaciju“, kaže Sanja Filipović, jeste primjer zemalja EU tokom energetske krize 2022.
„Visoke cijene energenata direktno su dovele do neposrednog rasta troškova za domaćinstva i preduzeća, što je uticalo na ukupni rast indeksa potrošačkih cijena. Posebno se to odnosilo na zemlje sa velikom energetskom zavisnošću“.
Podaci ECB-a pokazuju da su tokom 2022. proizvođačke cijene u nekim industrijama koje zavise od energenata rasle 30–40 odsto.
„Poređenja radi, projekcije Organizacije za hranu i poljoprivredu UN ukazuju na to da bi globalne cijene u prvoj polovini 2026. mogle biti u prosjeku između 15 do 20 odsto više, ukoliko se kriza nastavi“, piše Sanja Filipović.
Visoke cijene energenata ne samo da su smanjile raspoloživost dohotka domaćinstava zbog većih izdvajanja za gorivo, grijanje i struju, već su uticale negativno i na investicije i profitabilnost preduzeća.
„Dio dohotka odlazio je na uvoz energenata čime je povećan trgovinski deficit. Prema procjenama MMF-a i ECB-a dohodovni kanal uticaja doprinio je smanjenju BDP-a EU za oko jedan do 1,5 procentnih poena. To je potvrdilo da energetski šok ima simultano i inflatorne i kontrakcione efekte na makroekonomiju“, navodi se u tekstu Sanje Filipović.
Stagflacioni šok
Industrijska proizvodnja u EU je opala, rast BDP-a je usporen, a u Njemačkoj je zabilježena i stagnacija.
„Efekti energetske krize su bili posebno vidljivi u rastućim spoljnim neravnotežama. Njemačka je, na primjer, prvi put nakon više decenija zabilježila mjesečni trgovinski deficit sredinom 2022. usljed naglog rasta vrijednosti uvoza energenata. Ukupni troškovi uvoza energije u EU porasli su za više od 300 milijardi eura u odnosu na prethodni period. Nasuprot tome, izvoznice energenata, poput Norveške, ostvarile su rekordne prihode. Norveški suficit tekućeg računa premašio je 20 odsto BDP-a u 2022“.
Na kraju, ova energetska kriza imala je i socijalne efekte. Broj domaćinstava koja su pogođena energetskim siromaštvom porastao je za više desetina miliona tokom 2022. i 2023. Istovremeno, realne zarade su pale u većini zemalja EU.
„Empirijski podaci za EU potvrđuju da je energetska kriza 2022. godine imala karakteristike stagflacionog šoka jer je istovremeno dovela do rasta inflacije i usporavanja ekonomskog rasta. Efekti su bili duboki i višedimenzionalni, obuhvatajući kratkoročne makroekonomske poremećaje, ali i dugoročne strukturne transformacije ka većoj energetskoj bezbjednosti i održivosti“, navodi se u zaključku.
(Izvor: Forbes)
